ترتیب سوره های قرآن

قسمتهای مشخصی از قرآن به نام سوره ذکر می شود که به تعبیر امام صادق (ع) پایان هر سوره با نزول بسم الله اول سوره دیگر معلوم می شده است(تفسیر عیاشی). قرائت سوره های گوناگون در نماز و غیر آن از سوی پیامبر(ص) که نقل شده، نشان از وجود همین سوره ها در آن روزگار است که به دستور شخص پیامبر(ص) این سوره ها نظم و نسق گرفته و هر آیه ای که لازم بوده در بین سوره ها گنجانده شده است. آنچنان که از خود پیامبر(ص) روایت شده که جبرئیل نزد من آمد و دستور داد که آیه﴿إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسان‏﴾ را در فلان جای این سوره قرار دهم(المحرر الوجیز). و یا نام بردن برخی از سوره ها در روایات فضایل قرآن که نشان از هویت مشخص سوره های قرآن است. پس مفهوم سوره امری مرسوم و توقیفی بوده که در خود قرآن هم لفظ سوره کرار آمده مانند آیات تحدی. و یا آیه ابتدایی سوره نور که دال بر نزول یکپارچه این سوره است.
اما محل اختلاف، ترتیب فعلی سوره های قرآن است و سوال اینجاست که آیا ترتیب کنونی به دستور پیامبر(ص) انجام گرفته و به اصطلاح توقیفی است و یا اینکه در زمان حاکمیت خلفا، این ترتیب به اجتهاد صحابه مرتب شده است.که هر دو دیدگاه، موافقان و مخالفانی دارد که در ادامه به نظرات دو گروه می پردازیم.


الف) اجتهادی بودن ترتیب سوره های قرآن
اهم دلایل موافقان این دیدگاه شبیه دلایل موافقان جمع قرآن پس از زمان پیامبر(ص) است. زیرا اگر بعد از زمان پیامبر(ص) قرآن جمع آوری شده باشد، پس بالتبع، آن ترتیب سوره ها نیز در زمان بعد نظم یافته است و اجتهاد صحابه بوده است. دلایلی مانند گزارش زید بن ثابت مبنی بر عدم گردآوری قرآن در زمان وفات پیامبر(ص) و استمرار نزول قرآن تا زمان وفات پیامبر(ص) و عدم امکان جمع و تالیف نهایی از سوی پیامبر(ص)؛ و همچنین اختلاف مصاحف صحابه علی الخصوص مصحف امام علی (ع) که بر اساس ترتیب نزول بوده و با ترتیب کنونی متفاوت است. همچنین سوره ها در افاده معنا و مراد هرگز تعلقی به سور قبلی از خود ندارند بلکه هر یک موضوع یا موضوعات مستقل و جداگانه ای را به بحث می گذارند که جدای از سوره قبلی است و طرفدران نظریه تناسب سوره ها هیچ گونه معیار تعریف شده و مستندی در اختیار ندارند و بیشتر شبیه سلیقه گرایی است.
ب)توقیفی بودن ترتیب سوره ها:
۱. قرآن در زمان پیامبر (ص) تدریس و حفظ و بر پیامبر عرضه می شد و جمعی مانند اُبی بن کعب آن را چندین مرتبه بر پیامبر(ص) عرضه کرده است.
۲. روایات فراوانی وجود دارد که اصحاب پیامبر(ص) قرآن را ختم می کردند و پیامبر(ص) ایشان را تشویق به ختم قرآن می کردند و حتی در روایت “راحل مرتحل”، پیامبر(ص) دستور می دهند بعد از ختم قرآن سوره حمد پنج آیه اول سوره بقره قرائت شود. پس قرآن در زمان پیامبر(ص) آغاز و پایانی داشته است.« هنگامی که ابن عباس نزد ابی قرآن را قرائت و ختم کرد، ابی به او گفت: سوره حمد و و پنج آیه اول سوره بقره را بخوان. وقتی که من نزد پیامبر(ص) قرآن را ختم کردم، این دستور را به من داد.(النشر)»
۳. نام سوره حمد فاتحه الکتاب است؛(لاصلاه الا بفاتحه الکتاب) که دلیل چینش سوره ها در زمان خود پیامبر(ص) است.
۴. بر اساس روایتی، پیامبر(ص) قرآن را به چهار قسمت تقسیم کردند(طُوال،مِئین،مَثانی و مفصلات) که بیانگر وجود همین نظم فعلی است(کافی).
۵. ترتیب کلی قریب به اتفاق سوره ها در سالهای پایانی عمر پیامبر مشخص شده و نظم قرآن شکل گرفته است.۸۶ سوره فقط در مکه نازل شده و مابقی سوره ها پیش از آخرین سال زندگی پیامبر نازل شد.
۶. بیشتر مصاحف صحابه، مجموعه ای حاصل از گردآوری شخصی هر یک از صحابه بوده که لزوما تمام قرآن را در بر نداشته است و صاحبانش ادعای مطابقت کامل آنها را نداشته اند. ولی ترتیب بعضی سوره ها مانند سور اول قرآن، نشان ترتیب توقیفی و اتفاقی بیشتر سوره هاست. تفاوتهای گزارش شده از مصحف امام علی (ع) نیز در واقع نشان دهنده دو سبک تالیف قرآن بر اساس نزول و بر اساس ترتیب کنونی است و نه به معنای آشفتگی و بی سامانی. و اگر تدوین امام(ع) تنها ترتیب موجود بود، به احتمال فراوان امام(ع) آن را به گونه ای به مسلمانان می رساند زیرا بیم تحریف قرآن جدی بود و با سفارش پیامبر(ص) مبنی بر گردآوری و ضایع نشدن ناسازگار بود.
۷. مالک بن انس معتقد است که قرآن را به ترتیبی که از پیامبر(ص) می شنیدند تالیف می کردند. بغوی هم همین سخن را می گوید که قرآن چنانکه از پیامبر شنیدند بدون هر گونه تقدیم یا تاخیر نوشتند.( صحیح من سیره النبوی ج۵)
۸. یکی از وجوه تناسب میان دو سوره، هماهنگی مضمونی میان آن دو است به گونه ای که دو سوره همجوار در موضوعات و مطالبی که عنوان می کنند شکل همگونی دارند. مثلا بین دو سوره بقره و آل عمران پیوند نزدیکی وجود دارد به گونه ای که هر دو در بیان پایه های اساسی دین مانند توحید و نبوت،هم داستان هستند. حتی روایتی از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان فرمودند: سوره انفال و توبه یکی هستند(مجمع البیان) که البته مراد امام(ع) وحدت موضوعی است. همانندی برخی سوره های همجوار در آیات آغازین و گاه در آیات پایانی است که نشانگر تشابه مضمونی دو سوره می باشد. و گاهی تناسب به صورت تقابل میان دو سوره است مثل ماعون که چهار صفت ذکر شده که در سوره کوثر نقیض آن آمده است.
دیدگاه سومی هم مطرح است مبنی بر اینکه بیشتر سوره ها توقیفی و اندکی از سوره ها مانند توبه، اجتهادی و مربوط به پس از وفات پیامبر(ص) است و منابع تاریخی فقط از اثبات ترتیب سوره ها به مفهوم مطلق آن ناتوان است.


تعداد بازدید: 23