جمع قرآن بعد از وفات پیامبر(ص)

شاید بتوان نماینده این نظریه را “مرحوم آیت الله معرفت” دانست که در جلد اول “التمهید” به صورت مبسوط به شرح و بسط و تبیین نظریه خویش پرداخته اند. ایشان معتقدند چینش کلمات در ساختار کنونی ساخته وحی است چرا که بخش فراوانی از اعجاز قرآن در پس همین نظم بدیع و این سبک عبارت پردازی نهفته است. و نظم و ترتیب آیات موجود در سوره ها و تعداد خاص آنها در عهد رسالت به صورت توقیفی( از جانب خدا) است و اختلافی مابین مسلمانان وجود ندارد. اما ترتیب سوره ها به صورت مجلد و به شکل مصحف به دوره پس از رحلت پیامبر(ص) وانهاده شده است. سوره ها در زمان پیامبر (ص) کامل شد و آیات و نام های آنها کامل گردید لیک جمع آنها میان دو جلد هنوز روی نداده بود چرا که در عهد رسول خدا(ص) نزول قرآن انتظار می رفت؛ بنا براین تا زمانی که وحی قطع نشده، گردآوری سوره ها در مصحف صحیح نیست. نخستین کسی که پس از رحلت پیامبر(ص) به سفارش آن حضرت به جمع قرآن اقدم نمود امام علی بن ابی طالب (ع) بود. سپس زید بن ثابت به دستور ابوبکر به این کار پرداخت تا نوبت به دوران عثمان رسید که به یکسان سازی مصحف ها پرداخت و نسخه های یکپارچه شده را به شهرهای دیگر فرستاد و مردم را بر قرائت آنها و رها ساختن دیگر مصحف ها وادار کرد.


علامه طباطبایی نیز در “قرآن در اسلام” معتقدند تالیف و جمع قرآن در یک مصحف بی هیچ اشکالی صرفا پس از آن بود که پیامبر(ص) رحلت فرمود و ترتیب سوره ها به شکل کنونی پدیده ای بود که به فعل صحابه و اجتهاد آنان روی داده است. علامه شعرانی هم در مقدمه تفسیر “منهج الصادقین” بیان داشته اند که قرآن اگر چه در دوره پیامبر (ص) به طور کامل حفظ گردید و صدها حافظ قرآن و ده ها کاتب وحی مجموع آنچه را که بر حضرت نازل شده بود در گنجور خویش حفظ کرده و در نوشت افزارهایی ثبت نمودند، اما به دلایلی پس از رحلت پیامبر (ص) آن را در میان دو جلد قرار دادند و این کار نه از عظمت قرآن می کاهد و نه فضیلت فراوانی برای مکتب خلفا محسوب می شود. چون قرآن در حیات خود آن حضرت در معرض زیاد شدن بود زیرا پیوسته وحی نازل می شد. پس تمام شدن و جمع آن البته باید بعد از رحلت آن حضرت صورت پذیرفته باشد. و اول کسی که لزوم آن را دانست امام علی (ع) بود. و این نوع جمع آوری به صورت کتاب تنها و اولین بار در زمان ابوبکر باب شده است و معنای آن گردآوری سوره ها در یک مصحف است . همچنین معتقدند نظم و ترتیب فعلی سوره ها توقیفی نیست اما نظم و ترتیب آیات در میان سوره ها زیر نظر پیامبر(ص) و تحت اشراف آن حضرت شکل پذیرفته است.
ملا محسن فیض کاشانی در مقدمه “تفسیر صافی” معتقد است این که قرآن در عهد پیامبر (ص) آنگونه که در اختیار ماست گردآوری شده بود، ثابت نشده است.چگونه می توانست گردآوری و جمع شده باشد در حالی که قرآن به صورت خرد خرد و به تدریج نازل می شد و این نزول پایان نمی پذیرد مگر با تمام شدن عمر مبارک آن بزرگوار؛ و در مورد درس دادن و ختم کردن آن باید گفت که آنان، آنچه را در اختیار داشتند ختم می کردند و نه تمامی آیات را. ملاصالح مازندرانی در “شرح اصول کافی” نیز بر همین اعتقاد است: «کتابت قرآن در مجلدی میان دو جلد کاری بود که پس از رسول خدا (ص) انجام شد و آن برای حفظ کتاب و سنت واجب بود.»
در جمع بندی ادله موافقان جمع قرآن پس از رحلت پیامبر(ص) به این دلایل می رسیم:
۱. روایتی از زید بن ثابت که دلالت دارد پیامبر (ص) از دنیا رفت در حالی که قرآن در مصحف واحد جمع آوری نشده بود. پس از جنگ یمامه و بئر معونه و به شهادت رسیدن جمعی از حافظان قرآن، از بیم از بین رفتن قرآن، به فکر جمع قرآن افتادند و به زید بن ثابت ماموریت جمع آوری دادند به شرط آنکه دو نفر شهادت دهند که آیه از قرآن است.که نسخه جمع آوری شده توسط زید ابتدا نزد ابوبکر و سپس نزد عمر و دخترش حفصه نگهداری می شد.
۲. بی سوادی فراگیر در عهد رسول الله مانع تدوین کتاب الهی بوده است.
۳. امام علی (ع) پس از وفات پیامبر (ص) دست به کاری زد که در زمان خود پیامبر(ص) بی سابقه بود و الا اقدام امام(ع) در جمع لزومی نداشت و حضرت، قرآن را بر اساس تاریخ نزول آیات و سور مرتب کرده بودند و نکاتی در مورد اسباب و شان نزول و نکات تفسیری گرد آوری کردند.
۴. پیامبر (ص) همواره در انتظار وحی بود و هیچگاه در زمان حیات رسول خدا (ص) فرصتی پیش نیامد تا وحی قطع شود و نویسندگان را به جمع و ترتیب قرآن در صحف واحد وادار سازد و این احتمال وجود داشت آیات ناسخ نازل شود. پس نمی توان به جمع و ترتیب قرآن اقدام کرد.
با این اوصاف، قرآن با ترتیب موجود به طور کامل در زمان پیامبر(ص) نگارش یافت، منتهی بر روی نوشت افزارهایی که نمی توانست به صورت مصحف و دفتری جمع آوری شود( مانند جریده های نخل، لخاف یا سنگ های سفید نازک، اکتاف که همان استخوان شانه شتر و گوسفند است و رقعهو قرطاس به شکل کاغذ). این نوشت افزارها به کیفیتی بود که حفظ این ترتیب در مورد آنها بسیار دشوار بود. اما باید خاطر نشان کرد، با عنایت به تلاشهای امیرمومنان(ع) و دیگر کاتبان وحی در مورد اختلاف در مصاحف، قرآنی گردآوری و در اختیار مسلمین قرار گرفت که متفقا مورد تایید همه است.


تعداد بازدید: 5