یکسان سازی مصاحف

جمع قرآن در زمان عثمان از نوع جمع دردورانهای قبل نبوده است، بلکه به این معنا بود که عثمان از پراکندگی قرائتهای قرآن جلوگیری کرد و به توحید قرائات دست زد که البته تا حد کمی موفق بود. پس کار او ارتباطی با گردآوری قرآن ندارد.
در زمان عثمان از طریق “حذیفه بن یمان” صحابی امام علی (ع) به وی خبر رسید، در مناطق گوناگون، تازه مسلمانان غیر عرب، قرآن را باقرائتهای مختلف می خوانند و هر گروهی بر قرائت خویش اصرار داشته و دیگری را تکفیر می کند. منشا این قرائت ها، مصحف هایی بودند که برخی صحابه جمع آوری کرده و اختلافاتی در نگارش مصحف ها وجود داشت که ناشی از اختلاف در توانایی و عدم شایستگی گردآورندگان بود. پس عثمان چاره را این دید که مصحف واحدی تهیه و نسخه برداری کند . مصحف نزد حفصه دختر عمر را به امانت گرفت و گروهی تشکیل داد که البته این روند مورد تایید امام علی (ع) هم بوده است چنانکه سید بن طاووس معتقد است عثمان قرآن را طبق نظر امام علی (ع) یکسان سازی کرد.
«امام علی: به خدا قسم عثمان کارش را در مورد مصاحف انجام نداد جز در حضور ما(المصاحف) و یا : اگر من هم ولایت امر می یافتم همین کار را می کردم که عثمان کرد(البرهان)»
ریاست گروه یکسان سازی مصاحف، بر عهده اُبی بن کعب، از یاران امام علی (ع) بود. پس نسخه هایی از قرآن تهیه و به مراکز بلاد اسلامی فرستاده شد. و مابقی مصاحف سوزانده شد و البته ابن مسعود از تحویل نسخه خویش خودداری کرد. بر عثمان در باره سوزاندن دیگر قرآنهای موجود در مدینه انتقاد بود و وی را حراق المصاحف نامیدند. حتی نسخه حفصه نیز به دست مروان حکم سوزانده شد.
در استنساخ این مرحله نیز، سهل انگاری هایی بوجود آمد و دقت کامل در یکسان سازی مصاحف مبذول نداشتند. مصحف ها از هرگونه نشانه ای، نقطه گذاری یا اعراب گذاری خالی بود و در رسم الخط هم اشتباهاتی قید شده بود. نقطه گذاری بر عهده خواننده بود که در هنگام قرائت بر اساس قرائن آنها را تشخیص دهد زیرا قرائت در آن زمان صرفا متوقف بر شنیدن بود. هیات حاکمه به همراه هر مصحف، یک قاری نیز اعزام می کرد که این قاری و استاد هر شهری ملتزم بود قرائت متن مصحف خود را بخواند و متاسفانه سلیقه ها و ذوق ها در این قرائت ها گوناگون گردید که باعث پدیدار شدن قرائت مکه، مدینه، بصره، کوفه و شام شد و مشکل نخست مجددا بازگشت نمود که البته باید اضافه کرد تئوری خود ساخته نزول قرآن به هفت حرف بر طبق لهجه های عرب به تشدید این وضعیت کمک شایانی کرد و این اختلاف مصاحف از مهمترین اسباب بروز اختلاف قرائت در زمانهای بعدی شد.
اما باید گفت نسخه فعلی قرآن که در دسترس مسلمانان است از کدام نسخه قرآن استنساخ شده است؟
مرجع قرآن اصلی و رسمی نسخه علی (ع) بود ولی چون حکومت نمی خواست این امر مهم به نام آن حضرت ثبت شود، زمانی اعلام کردند از روی نسخه حفصه و زمانی گفتند از روی نسخه خود رسول خدا (ص) آن را املا کرده اند. عمر کلمات و عباراتی را جز قرآن می دانست که دیگران نمی پذیرفتند مثل آیه رجم. اگر نسخه عثمانی کاملا منطبق با نسخه خلیفه دوم بود باید آیات مورد نظر عمر در قرآن موجود باشد، حال آنکه چنین نیست. در ثانی، حاکمیت در زمان عثمان نسخه حفصه را از بین برد که اگر نسخه اصلی بود دلیلی بر اینکار وجود نداشت. قرآن عایشه هم اضافاتی داشت مثل آیه ۲۳۸ سوره بقره که صلوه عصر را اضافه داشت. پس نسخه عثمانی استنساخی از نسخه عایشه نیز نبوده است و اگر بود، عایشه از نظر شخصیتی همیشه چنین امری را به رخ می کشید اما هیچ گزارشی در این رابطه وجود ندارد.
بنا به دلایل زیر نسخه اصلی استنساخ شده از سوی امام علی (ع) بوده که البته باید گفت احتمالا آن نسخه معروفی که شامل اضافات تفسیری و تاویلی بوده نسخه دیگری است که مورد پذیرش قرار نگرفت و جز مواریث امامت و نزد حضرت بقیه الله (عج) است:
۱. پیشنهاد دهنده حذیفه بن یمان بود که از یاران خاص حضرت است و بدون اذن امام(ع) کاری انجام نمی دهد.
۲. سعید بن عاص هم که از یاران امام علی (ع) بود، وظیفه املا را برعهده داشته است.
۳. قرائتی که در سال رحلت پیامبر (ص) برای آن حضرت خوانده شد، به گزارش ابن سیرین همین قرائت امروزی است که امام(ع) آخرین کسی بود که آن را خوانده است.
۴. مصحف گردآوری شده در زمان عثمان بر طبق قرائت عاصم که همان قرائت امام علی (ع) است جمع آوری شده؛ اینجا نیز حکومت محتاج اهل بیت(ع) بود اما برای حفظ آبرو اصل مطلب را افشا نکرد.
۵. در روایات شیعه آمده است که تدوین قرآن باید به دست معصوم انجام گیرد.( کافی،بَابُ أَنَّهُ‏ لَمْ‏ یَجْمَعِ‏ الْقُرْآنَ‏ کُلَّهُ إِلَّا الْأَئِمَّه) وقتی حجر الاسود که تنها یک سنگ است،ضرورتا باید به دست معصوم در جایگاهش در کعبه قرار گیرد، تکلیف جمع قرآن مشخص است.


تعداد بازدید: 21