تشدید

اگر حرفی پشت سر‌هم تکرار شود (اوّلی ساکن و دوّمی متحرّک) تلفّظ آن مشکل خواهد بود، زیرا می‌بایست زبان دوبار به مخرج یک حرف برخورد کند، مانند:
رَبْ ، بَ ـ اِلْـ ، لا
برای رفع این مشکل اوّلی را در دوّمی ادغام می‌کنند، در نتیجه زبان یک بار ولی محکم و با شدّت به محل تلفّظ آن حرف برخورد و جدا می‌شود، ( در هنگام برخورد با حالت سکون و در هنگام جدا شدن با همان حرکتی که آن حرف دارا می‌باشد).
برای نشان دادن حرف مشدّد از دو علامت استفاده می‌شود:
۱ ـ شین غیر آخری که دنباله و نقطه آن حذف شده باشد « ـّ ». مبتکر این شکل، خلیل بن احمد فراهیدی است، این علامت از شین غیر آخر ابتدای کلمه « شِذَّ » گرفته شده است و بر شدید و محکم ادا شدن حرف در هنگام تلفّظ دلالت می‌کند، نقطه‌ها و دنباله آن حذف و دندانه آن باقی مانده است، «شّـ شد».
این علامت « ّ »‌ همیشه بالای حرف قرار می‌گیرد و یکی از حرکات سه گانه نیز ضمیمه آن می‌شود.
این علامت در مشرق زمین از قدیم مورد استفاده قرار می‌گرفته است. از این رو آن را به علمای مشرق زمین نسبت می‌دهند.
۲ ـ شکل حرف دال « د »‌.
برای نشان دادن حرف مشدّد، علمای مدینه و اندُلس از این شکل استفاده می‌کردند، در باره علّت انتخاب آن گفته‌اند که کلمه « شِدَّ » ‌از سه حرف تشکیل شده است. ( یک شین و دو دال ) . اگر از حرف شین برای معرّفی حرف مشدّد استفاده کنیم، یک سوّم کلمه را آودره‌ایم ولی اگر از حرف دال کمک بگیریم دو سوّم کلمه را آورده‌ایم و دلالت دو سوّم کلمه بر همه کلمه رساتر از یک سوّم کلمه می‌باشد.
این علامت، در مغرب زمین مورد استفاده قرار می‌گرفته، از این رو آن را به علمای مغرب زمین نسبت می‌دهند و امروزه کسی در نگارش از آن استفاده نمی‌کند.
از این علامت، در گذشته به روش‌های مختلفی استفاده می‌کرده‌اند.
بعضی از علمای رسم و ضبط قرآن، به متابعت از علامت گذاری اوّلیّه قرآن که حرکات را با نقطه قرمز رنگ مشخّص می‌کردند (نقطه فتحه، بالا، نقطه کسره، زیر و نقطه ضمّه در جلو حرف ) در صورت مفتوح بودن حرف مشدّد، دال را بالای حرف، در صورت مکسور بودن در زیر حرف و در صورت مضموم بودن در جلو حرف قرار می‌دادند.
بعضی دیگر ( همانند شکل قبلی ) همیشه آن را بالای حرف مشدّد قرار می‌دادند و یکی از حرکات سه‌گانه را نیز ضمیمه آن می‌کردند.
و گروه دیگر با تغییر در شیوه نگارش شکل دال، حرکات آن را نیز می‌فهماندند، برای حرف مشدّد مفتوح، دو سر دال را به طرف بالا و در بالای آن حرف قرار می‌دادند. « ‌۷ »، در صورت مکسور بودن، دو سر دال رابه طرف پایین و در زیر حرف « ۸ »‌ و در صورت مضموم بودن، دو سر دال را به طرف پایین و در بالای حرف « ۸ » قرار می‌دادند.
امروزه در قرآن‌ها فقط از شکل اوّل «ـّ »‌ استفاده می‌شود.
اسم این علامت « ـّ »‌، « تشدید »‌ و به حرفی که دارای این علامت باشد، « مشدّد » می‌گویند.


روش تدریس سکون برای خردسالان

هدف: همان هدفی است که از تدریس سکون برای بزرگسالان داشتیم و انتظارات نیز همان انتظارات می‌باشد.
مراحل تدریس سکون
۱ـ چند کلمه دو حرفی یک بخشی فارسی که حرف دوّم آن در تلفّظ ساکن باشد می‌نویسیم و از دانش آموزان می‌خواهیم تا با هم آن‌ها را بخوانند.
۲ـ از آن‌ها می‌خواهیم تا آن کلمات را بخش کرده و صدای آن را مشخّص کنند.
۳ ـ در هنگام بخش کردن توضیح می‌دهیم: در فارسی حرفی که هیچ صدایی نداشته باشد، هیچ گونه علامتی ندارد، ولی در عربی با یکی از این دو شکل « ــْ » مشخّص می‌شود.

(بیشتر…)


روش تدریس علامت مدّ

هدف: آشنایی مختصر با شکل و اسم علامت مدّ و جایگاه آن و تفاوتی که در تلفّظ به وجود می‌آورد، و در پایان درس از دانش آموزان انتظار می‌رود که:
۱ ـ علامت مدّ و جایگاه آن را بشناسند.
۲ ـ در تلفّظ حروف مدّی دارای علامت مدّ و بدون علامت مدّ، کاملاً آن‌ها کاملاً روشن شود.
۳ ـ فرق میان علامت مدّ بزرگتر و کوچکتر یا کلفت‌تر و نازک‌تر برای آن‌ها کاملاً روشن شود.
۴ ـ هر کلمه‌ای در قرآن با علامت مدّ دیدند به راحتی تشخیص داده و به طور صحیح تلفّظ کنند.

(بیشتر…)


مدّ و قصر

«مدّ» در لغت به معنای «زیادت، افزون» می‌باشد و در تجوید عبارت است از : «امتداد صوت در حروف مدّی بیش از مقدار طبیعی».
«قصر» در لغت به معنای «کوتاهی» و ضدّ مدّ می‌باشد و در تجوید عبارت است از «ادای حروف مدّی به اندازه طبیعی و معمولی آن».
حروف و سبب مدّ
برای مدّ، «حروف مدّ» و «سبب مدّ» لازم است.
حروف مدّ: عبارت است از «الف ساکن ما قبل مفتوح، یاء ساکن ماقبل مکسور، واو ساکن ماقبل مضموم».
سبب مدّ: عبارت است از «همزه» و «سکون». تشدید هم به خاطرآن که یک حرف ساکن در آن نهفته است، سبب مدّ به حساب می‌آید.
چنانچه حروف مدّی، بدون سبب باشد یعنی بعد از آن «همزه» یا «سکون» نباشد، «مدّ ذاتی»[۱] نام دارد و به میزان دو حرکت که حداقل کشش حروف مدّی است، کشیده می‌شود، مانند:
اتُونی ـ اُوذیناـ نُوحیها

(بیشتر…)


علامت گذاری حرف ساکن و مُنَوَّن با توجّه به احکام آن‌ها

برای تلفّظ حرف ساکن و مُنوّن با توجّه به اولین حرف کلمه بعد از آن، احکامی (از قبیل اظهار، ادغام کامل و ادغام ناقص) ذکر شده است. علمای رسم و ضبط قرآن برای راهنمایی قاری با تغییر در نحوه علامت گذاری، آن‌ها را مشخّص کرده‌اند. آشنایی به آن احکام و نحوه علامت گذاری آن‌ها، به قاری قرآن کمک خواهد کرد تا قرآن را آن گونه بخواند که بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم نازل شده است.
ابتدا احکامی که مختصّ حرف ساکن است (به استثنای نون ساکن) و نحوه علامت گذاری آن را یاد آوری، سپس به احکام نون ساکن و تنوین (که در واقع نون ساکن است) می‌پردازیم.

(بیشتر…)


روش تدریس حروف ناخوانا برای بزرگسالان

هدف: شناخت حروف ناخوانا در قرآن و آشنایی با موارد آن‌ها می‌باشد. و در پایان از دانش آموزان انتظار می‌رود که:
۱ ـ با کلیه موارد «حروف ناخوانا» در قرآن آشنا شوند.
۲ ـ کلمات و آیاتی که دارای «حروف ناخوانا» می‌باشند را به صورت شمرده و صحیح بخوانند و حرف ناخوانای آن را مشخّص نمایند.
مراحل تدریس
۱ ـ از کلمات فارسی که دارای حروف ناخوانا باشد، برای طبیعی جلوه دادن آن کمک می‌گیریم.
۲ ـ معرّفی حروف ناخوانا در قرآن و تقسیم‌بندی آن به دو قسمت همیشه ناخوانا و بعضی وقت‌ها ناخوانا.
۳ ـ معرّفی تک تک موارد هر نوع و بیان روش نگارش و قرائت آن‌‌ها.
۴ ـ روی کلماتی که دارای حروف ناخوانا باشد تمرین می‌کنیم.
۵ ـ روی آیاتی که حروف ناخوانا دارند تمرین می‌کنیم.

(بیشتر…)