ارائه مثال‌هایی در شیوه ردیف‌خوانی – رضا روانبخش

ارائه مثال‌هایی در شیوه ردیف‌خوانی – رضا روانبخش

****

در جلسات گذشته ردیف‌هایی که عموماً از پیش تنظیم شده بودند را برای علاقه‌مندان ارائه دادیم. در این جلسات به اساتیدی نظیر مرحوم مصطفی اسماعیل، مرحوم عبدالباسط و مرحوم شحات محمد انور اشاره کردیم که در تلاوت خود به گونه‌ای عمل می‌کنند که تقریباً چینش الحان آن‌ها برای ارائه تلاوت و ردیف‌های قرآنی از پیش مشخص شده است.

همچنین، نوع دومی از ردیف‌خوانی را نیز طی جلسات گذشته خدمت عزیزان ارائه دادیم که بدون چارچوب بوده و از پیش تنظیم شده نیست. این نوع ردیف‌خوانی نیازمند علم موسیقایی زیادی است و قاریان باید به صورت کامل به مباحث ردیف‌خوانی واقف باشند تا بتواند ردیف‌های مختلف را برای تلاوت خود در نظر بگیرند. اساتیدی مانند مرحوم عبدالفتاح شعشاعی به این شکل تلاوت می‌کردند.

تلاوت با استفاده از این نوع ردیف‌خوانی محاسن فراوانی نیز دارد. قاری قرآن در این روش هر زمانی که احساس می‌کند صدای او بالا و یا احیانا پایین افتاده است، به راحتی می‌تواند گام موسیقایی تلاوت خود را به گام دیگر تبدیل کند.

همچنین، قاریان قرآن کریم با بهره‌گیری از این روش می‌توانند با توجه به مفاهیم کلامی و ساختار کلام آیات الهی کلام‌الله مجید، به نوعی به سمت معنامحوری در تلاوت خود حرکت کنند و معنامحوری در این نوع تلاوت بیشتر مشهود است. در این نوع ردیف‌خوانی، قاریان در هر لحظه از تلاوت خود می‌توانند با توجه به مفاهیم آیات و ساختار کلام به راحتی تغییر مقام و مدولاسیون انجام دهند.

در این سبک از ارائه تلاوت همچنین، یک قاری نیازی ندارد که مقام موسیقایی خود را از یک نت مشخص آغاز کند و آزاد است تا هر نتی را برای این کار انتخاب کند؛ چراکه می‌داند که اگر احیاناً صدای او در حین تلاوت بالا و یا پایین بیفتد، می‌تواند به راحتی تغییر حالت انجام داده و صدای خود را به خوبی تنظیم کند.

قاری قرآن در این روش از ارائه تلاوت می‎‌تواند با هر وسعت صوتی که دارد، ردیف‌ها را اجرا کند، به شرط اینکه دانش موسیقایی لازم در این رابطه را داشته باشد. قراء قرآن با استفاده از این روش، می‌توانند در حین تلاوت خود هر درجه‌ای از مقامات مختلف را به درجات مختلف مقام دیگر تبدیل کنند. این نوع ردیف‌خوانی به نوعی سخت‌ترین و موسیقایی‌ترین نوع تلاوت است که اگر بتوانیم آن را به خوبی بیاموزیم، دیگر هیچ‌گونه استرسی از لحاظ تنظیم صوت در حین تلاوت نخواهیم داشت.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۳) – رضا روانبخش

بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۳) – رضا روانبخش

****

در جلسات گذشته در باب ردیف تلاوت در مقامات، مطالبی ارائه شد که به لحاظ صوتی و مقامی به چه شکلی هستند. در این جلسه و چند جلسه بعد قصد داریم تا نمونه‌‎هایی از ردیف مقامات که عموماً قاریان قرآن از آن‌ها استفاده می‌کنند، معرفی کنیم.

البته قاریان و علاقه‌مندان می‌توانند ردیف‎های بسیار زیادی را با توجه به وسعت و توانمندی صوتی و لحنی که دارند، برای خود در نظر بگیرند. ردیف‌هایی که امروز به صورت عملی برای علاقه‎‌مندان ارائه می‌کنیم، برای صداهای باریتون یا متوسط مردان طراحی شده که عموماً در بین نت لای اکتاو دوم تا نت لای اکتاو چهارم قرار دارند.

قطعاً این ردیف‌ها و اصوات در صداها و انواع دیگر صوت مانند صداهایی تِنور و باس مصداق ندارد و تفاوت دارد و هر ردیف باید با توجه به صوت افراد در نظر گرفته شود. در این ردیف‌هایی که امروز ارائه می‌کنیم، تمامی هفت مقامی که از آن‌ها به عنوان هفت مقام اصلی نام برده می‌شود، اجرا خواهیم کرد.

نمونه‌ای که در این جلسه برای ردیف موسیقایی تلاوت معرفی می‌کنیم، با مقام بیات آغاز می‌شود و از درجه چهارم مقام بیات نیز مقامات دیگر آغاز می‌شود. البته این موضوع هیچ الزامی ندارد، ولی آنچه که تاکنون و به صورت معمول در مورد مقام بیات شنیده‌ایم، خدمت علاقه‌مندان بیان خواهیم کرد.

مقام بیات را از نت «ر» اکتاو سوم آغاز می‌کنیم و سپس، به چهار درجه بالاتر یعنی نت «سُل» اکتاو سوم می‌رسیم. از این نت مدولاسیون در مقامات مختلف را آغاز می‌کنیم که بیات «ر» به ترتیب به راست «سل»، عجم «سل»، نهاوند «سل»، حجاز «سل»، سه‌گاه «سل»، صبای «سل» تبدیل شده و در پایان نیز فرود مقامات به بیات «سل» انجام می‌شود.

حرکت در این مقامات و انجام مدولاسیون‌های مختلف در آن حدوداً یک و نیم اُکتاو وسعت صوتی لازم دارد که با توجه به اینکه اصوات کسانی که می‌خوانند اغلب دو اکتاو است، این مورد، ردیف مطمئن‌تری برای ارائه تلاوت خواهد بود.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


الفبای یادگیری الحان در تلاوت قرآن – رحیم خاکی

«خوشبختانه آموزش صوت و لحن قرآن کریم در ایران یک امر مترقی بوده و چند دهه است در سطوح مختلف از سوی اساتید بزرگی در کشور در سبک‌های مختلف آن را آموزش می‌دهند. خدا را شاکریم که امروزه جوانان و حتی میانسالانی که سال‌ها قبل در سبک‌های مختلف آموزشی کار کرده‌اند، الان به نقطه‌ای رسیده‌اند که ابداعاتی در این حوزه دارند و با تکنیک‌ها و فنون مختلف در سطح بین‌المللی آموزش نیز می‌دهند.

در کنار همه سلیقه‌ها و سبک‌هایی که اساتید برای آموزش دارند، ترجیح من سبک‌ عمومی و آموزش‌هایی که قابل فهم‌تر و درک بهتر برای مخاطب عمومی است، خواهد بود. همین را مبنا قرار می‌دهم و امیدوارم مخاطبانی که این سطوح را گذرانده‌اند از این مباحث استفاده کنند و بر اساس این سطح، تلاش می‌کنم مروری بر تاریخچه این بحث داشته باشم.

نغمات و الحان تلاوت قرآن هر کدام تعریف‌ مختلف دارد، اما آنچه در سطح عمومی می‌توان بیان کرد این است که در قرائت قرآن یک‌ فنون و تکنیک‌هایی را استفاده می‌کنیم که برای زینت بخشیدن به تلاوت و نظم بخشیدن به شروع، ادامه و فرود در تلاوت است و مدت زمان این تلاوت فرقی ندارد سه دقیقه یا یک ساعت یا بیشتر و کمتر باشد.

همانند آواز ایرانی که دستگاه‌هایی دارد، دستگاه‌های قرائت قرآن کریم هم همینگونه است و به همت قاریان مصری و تا حدودی سوری دسته‌بندی شده است و در یک نقطه به اجماع جهانی رسیده و در همه جای دنیا با اسامی‌ای که دارد مورد پذیرش قرار گرفته و در آئین‌نامه داوری مسابقات نیز ورود کرده است و بر اساس همین مفاهیم نمره داده می‌شود.

آنچه در اینجا مهم است این است که مخاطب از کجا می‌خواهد شروع کند و چگونه یاد بگیرد؟ الفبای این بحث به این صورت است که ما در قرائت قرآن کریم هفت مقام به صورت مقام اصلی داریم، برخی از نغمات هم در این مقامات استفاده می‌شود. این مقام‌ها عبارت از صبا، نهاوند، عجم، بیات، سه‌گاه‌، حجاز و رَست است که مخفف آنها صنع بسحر است. برخی مقام‌های جزئی هم در جلسات آینده توضیح داده خواهد شد.

این هفت مقام هر کدام نشانه‌هایی دارد و حتما باید به صورت سماعی گوش داده شود و تمرین شود تا ملکه ذهن شود. اینکه با نت موسیقی یا مسیرهای دیگر یاد بگیریم مورد بحث من در این جلسه نیست، ما با سبک‌‌ سماعی و گوش دادن که بهترین نوع آن در حضور استاد بودن است، کار داریم.

شاید سوال شود ارتباطی بین نغمات ایرانی با هفت دستگاه قرآنی وجود دارد؟ اینها حتما با هم مرتبط هستند و این ارتباط به این صورت است که اولاً خاستگاه اکثر مقامات استفاده شده در موسیقی عربی به ایران قدیم برمی‌گردد، اگر به کتاب الموسیقی العربیه که نوشته دکتر محمودالحمصی است، مراجعه شود، در بخشی که دستگاه‌های عربی را معرفی کرده است، اشاره می‌کند به ایرانی بودن مقام‌ها، اکثر گوشه‌های موسیقی عربی هم از زبان فارسی است و طبیعتاً مشترکات زیادی با هم داریم، اما اسامی جداست، یعنی وقتی می‌گوییم مقام صبا، فرم آن به این اسم در موسیقی ایرانی نداریم، اما وقتی از سه‌گاه نام می‌بریم، می‌بینیم با عربی اشتراکاتی دارد. بنابر این اینگونه نیست که همه ایرانی باشند یا خاستگاه ایرانی داشته باشند، بلکه عمدتاً ایرانی هستند. این اشتراکات به لحاظ تاریخی و سرزمینی ایجاد شده است.

قرار نیست موقع قرائت قرآن آواز بخوانیم، اینها برای آواز خواندن ما نیست و برای عربی خواندن قرآن است آنجا که سفارش موکد دارد، «اقرؤوا القرآنَ بِلُحون العرب وأصواتِها» و بر اساس مستندات و روایات و احادیث نمی‌توانیم با آواز فارسی قرائت قرآن داشته باشیم، چرا که خیلی شایسته نیست. پس بنابر این هر کلامی را با همان زبان و بیان و الحان بخوانیم، در مورد قرآن که یک کتاب مقدسی است، ظرافت‌هایی وجود دارد که باید به آنها بپردازیم.

این مقامات حدود و صغور و تقسیم‌بندی‌هایی دارد که استاندارد دارد، این موارد توسعه یافته است و در جلسات خصوصی به دوستان عرض می‌کنم، اما در جلسات عمومی چون‌ مخاطب عام است، مباحث و آموزش هم باید در همان سطح بیان شود. در تقسیم‌بندی مقامات اشارات به این صورت است که ۱ – قرارِ مقام ۲ – جوابِ مقام و ۳ – جوابِ جوابِ مقام است.

قرار مقام هم از لحاظ ملودی و هم از لحاظ پرده صوتی با جواب فرق می‌کند. این موارد کاملا سنتی و سماعی باید تمرین شود و نمونه‌ها در قرائت دنبال شود. وقتی در تمرین این مقام‌ها کنار هم قرار بگیرد متوجه اصل تفاوت خواهند شد.

صوت زیبا یک زینتی به نام لحن دارد و الحان در کنار یک صوت زیبا خلق اثر می‌کنند، مخاطب با شنیدن صوت و لحن زیبا به عمق مفاهیم آیات می‌رود و هدف اصلی و غایی همه این آموزش‌ها هم این است که قاری قرآن بتواند مفاهیم آیات را درست بیان‌ کند و بتواند با خلق لحن‌الاداء مخاطب را به عمق معانی آیات ببرد.

هیچ قرائت قرآنی اثری نخواهد داشت مگر اینکه با خشیت و خضوع کامل و با تسلیم در برابر خداوند متعال انجام شود و قاری و مستمع خود را در محضر خداوند احساس کنند و از حاشیه‌ها و تلحین بیش از حد و اداهای که دور از شأن قرآن باشد، دوری کنند. قرار هست با یادگیری الفبای الحان و قرائت قرآن درست قرآن بخوانیم، قرار نیست مجلس قرائت قرآن به مجلسی تبدیل شود که یکی‌ آواز بخواند و بقیه به هیجان بیایند. قرار نیست از این کلاس‌ها کسی بیرون بیاید که این تکنیک‌ها را بیاموزد و برای فخرفروشی صوتی و … از آن استفاده کند.»

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۲) – رضا روانبخش

بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۲) – رضا روانبخش

****

در جلسه گذشته به بررسی موضوع کیفیت صوت در ردیف‌های مختلف تلاوت قرآن کریم پرداختیم. در این جلسه نیز به موضوع کیفیت مقامی و لحنی ردیف‌های قرآنی و تأثیرگذاری آن در نحوه ارائه تلاوت خواهیم پرداخت.

در تلاوت‌هایی که (در زمینه کیفیت لحن و مقام) از اساتید بزرگ قرآن شنیده می‌شود، دو نوع شیوه تلاوت وجود دارد. ابتدا تلاوت‌هایی که چارچوب آن‌ها مشخص است و قاری قرآن از پیش تنظیم کرده که ردیف را به چه شکلی اجرا خواهد کرد. شیوه دوم نیز تلاوت‌هایی هستند که چارچوب مشخصی ندارند و از پیش تنظیم شده نیستند.

قاریان بزرگی مانند مرحوم مصطفی اسماعیل، مرحوم شحات انور و مرحوم عبدالباسط بیشتر به شیوه اول تلاوت می‌کنند یعنی تلاوت ایشان دارای چارچوب مشخص و از پیش‌تنظیم شده است. برای مثال مرحوم مصطفی اسماعیل تلاوت خود را از بیات پایین آغاز می‌کند و سپس، بالاتر رفته و در ادامه نیز فضاهایی مانند صبا، نهاوند، راست و حجاز و … را اجرا می‌کند. همچنین، مرحوم شحات انور در برخی تلاوت‌های خود از درجه هفتم بیات، مقام راست را آغاز می‌کند و تلاوت خود را در این شیوه ادامه می‌دهد.

انتخاب شیوه اول در تلاوت یعنی به کارگیری چارچوب خاص در ارائه تلاوت آیات، از این جهت سودمند است که اگر ما سواد موسیقایی زیادی نیز نداشه باشیم، می‌توانیم اجرای خوبی ارائه دهیم و در گذر زمان و در اثر تکرار این ردیف‌ها تقریبا می‌دانیم که صدای خود را از چه پرده‌ای آغاز کنیم؛ چراکه تکرار زیاد مقامات باعث می‌شود که نحوه تلاوت کاملاً در ذهن ما ملکه شده و می‌توانیم آن را به راحتی اجرا کنیم.

اما در نوع دوم شیوه ارائه تلاوت که چارچوب خاصی برای آن تعریف نمی‌شود، قاری قرآن نیاز به علم موسیقایی و شناخت فواصل و مقامات دارد تا بتواند برنامه تلاوت خود را به خوبی برای مخاطبان ارائه کند.

در شیوه اول اگر یک قاری در قسمتی از تغییرات و مقامات دچار تزلزل شود و اشتباه کند، کل ساختار تلاوت به هم می‌ریزد و چون قاری علم زیادی به لحاظ موسیقایی ندارد، دچار مشکل خواهد شد، اما در شیوه دوم چون تلاوت دارای چارچوب خاصی نیست، قاری به راحتی می‌تواند، تلاوت خود را در مقامات مختلف انجام دهد که در این شیوه فن بداهه که در موسیقی مشرق‌زمین حرف اول را می‌زند، بسیار به چشم می‌خورد.

در این شیوه قاری قرآن با توجه به کلام، معنا، مفاهیم آیات و قواعد مختلف علمی قرآن، تصمیم می‌گیرد که چه مقامی را در تلاوت خود به‌کار گیرد. یکی از قاریانی که تلاوت خود را به این شیوه ارائه می‌کند، مرحوم استاد عبدالفتاح شعشاعی است که تلاوت وی چارچوب خاصی ندارد و مقامات موسیقایی در تلاوت وی دائما تغییر می‌کند. قاری قرآن در شیوه اول ارائه تلاوت، به طور معمول فرازهای مختلف یک مقام را اجرا می‌کند، اما در نوع دوم که به صورت کلیشه‌ای نیست و چارچوب خاصی ندارد، گاه ممکن است که یک قاری فرازی از یک مقام را اجرا و در لحظه‌ای دیگر مقام را تغییر داده و فرازی از مقام دیگر را تلاوت کند.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۱) – رضا روانبخش

بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۱) – رضا روانبخش

***

در این جلسه و جلسات بعدی به بحث و بررسی موضوع ردیف تلاوت‌ها و ترتیب چینش لحن‌ها در کنار یکدیگر می‌پردازیم. نوع ردیفی که قصد ارائه آن در تلاوت خود را داریم، به پارامترهای مختلفی بستگی دارد.

از جمله مهمترین این پارامترها، پارامتر زمان است که یکی از عوامل مهم در تعیین ردیف تلاوت بوده و بسیار مؤثر است. از پارامترهای دیگری که در این زمینه وجود دارد، توانمندی‌های صوتی و وسعت صوتی است، یعنی با توجه به وسعت صوتی گوشه‌ها و الحان را انتخاب کرده و ارائه می‌دهیم.

همچنین، به لحاظ کیفیت صوتی نیز باید ردیفی که انتخاب می‌کنیم، به‌گونه‌ای باشد که با کیفیت صوت ما همخوانی داشته باشد. برای مثال اگر کیفیت صوتی در حالت عادی نباشد، باید ردیفی را انتخاب کنیم که مناسب صوت ما باشد.

کیفیت کلمات و واژه‌ها در آیات مختلف به‌ویژه نوع قفله‌ها و مدّات در پایان آیات نیز از عوامل بسیار مهم در این زمینه است. پس ردیف تلاوت ما بستگی به عواملی مانند زمان، کیفیت و وسعت صوت، کیفیت آیات، کلمات و واژه‌ها و مدّات و قفله‌ها، معانی و مفاهیم کلمات دارد.

نحوه انتخاب ردیف در تلاوت را می‌توان به دو قسمت یعنی از لحاظ صوتی و نیز از لحاظ مقامی و لحنی تقسیم کرد که در این جلسه به توضیح بخش صوتی می‌پردازیم.

به لحاظ صوتی نیز برای انتخاب نوع ردیف در تلاوت می‌توانیم دو نوع کلی را در نظر بگیریم. یک نوع شیوه شروع از قسمت‌های بم صوتی و به تدریج اوج‌گیری و رفتن به پرده‌های بالاتر و استفاده از درجات مختلف صوت است. نوع دیگر نیز شروع از نت‌های متوسط صوت و به تدریج اوج‌گیری و در ادامه، حرکت به سمت نت‌های پایین از محل آغاز تلاوت است تا بتوانیم از تمام قسمت‌های صوتی استفاده کنیم.

اغلب قاریان مصری عموماً ردیف‌هایی که در تلاوت به کار می‌گیرند، از بم صوت آغاز می‌کنند و به تدریج از درجات مختلف مقامی که تلاوت خود را با آن آغاز کرده‌اند، به مقامات دیگر می‌روند و اوج‌گیری ایشان از نت‌های پایین به نت‌های بالاتر است.

اما بخش دوم یعنی شروع از نت‌های متوسط وسعت صوتی نیز بسیار قابل توجه بوده و بسیاری از مواقع نیز کاربرد زیادی دارد. این مورد به‌ویژه در هنگامی که قاری زمان کمی برای تلاوت دارد، به کار برده می‌شود. قاریان در زمان‌های اندک برای تلاوت، از پرده‌های متوسط صوتی خود برای آغاز ردیف‌های قرآنی بهره می‌گیرند.

در موضوع تلاوت قرآن کریم، هیچگاه تلاوت و ردیف‌های قرآنی از اوج آغاز نمی‌شود، ولی در برخی از موسیقی‌های نواحی مانند آذربایجان، خوانندگان ردیف موسیقی آوازی خود را در پیش‌درآمد یک دستگاه یا آواز از اکتاو بالا و اوج صدا آغاز می‌کنند که این نوع خواندن در تلاوت قرآن کریم مقبول نیست و توجیهی ندارد و استفاده نمی‌شود.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


مدولاسیون گام‌های موازی در هنر تلاوت – رضا روانبخش

مدولاسیون گام‌های موازی در هنر تلاوت

****

یکی از روش‌های دیگری که برای انجام مدولاسیون وجود دارد، این است که هنگامی که مقامی را در تلاوت اجرا می‌کنیم، نت اول و تونیک آن مقام را به نت اول و یا تونیک مقام دیگر تبدیل می‌کنیم که به این عمل در اصطلاح موسیقایی مدولاسیون گام‌های موازی گفته می‌شود.

برای مثال در این نوع مدضاولاسیون هنگامی که مقام بیات «می» را اجرا می‌کنیم، آن را تبدیل به حجاز کرده و حجاز «می» را اجرا می‌کنیم و یا اینکه زمانی که نهاوند «سل» را تلاوت می‌کنیم، این مقام را به عجم «سل» تبدیل می‌کنیم یعنی در این نوع مدولاسیون، نت ثابت و تنها نام مقام تغییر می‌کند. این روش مدولاسیون که از پرکاربردترین روش‌های ترکیبات مقامات است در تلاوت اغلب قاریان مشاهده می‌کنیم.

در این روش، با اندکی مکث، تمرکز و فضاسازی می‌توانیم، نت اول هر مقامی را تبدیل به نت اول مقام دیگر کنیم. همین کار را در مورد درجات دیگر مقامات مختلف نیز می‌توانیم انجام دهیم، یعنی می‌توانیم هر درجه‌ای از یک مقام را با اندکی مکث، تمرکز و فضاسازی به هر درجه‌ای از مقام دیگر تبدیل کنیم.

البته این عمل در سازهای موسیقایی محدودیت‌‎هایی دارد، ولی حنجره انسان از آنجایی که کامل‌ترین سازها است، می‌تواند به راحتی آن را انجام دهد.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن