ارائه مثال‌هایی در شیوه ردیف‌خوانی – رضا روانبخش

ارائه مثال‌هایی در شیوه ردیف‌خوانی – رضا روانبخش

****

در جلسات گذشته ردیف‌هایی که عموماً از پیش تنظیم شده بودند را برای علاقه‌مندان ارائه دادیم. در این جلسات به اساتیدی نظیر مرحوم مصطفی اسماعیل، مرحوم عبدالباسط و مرحوم شحات محمد انور اشاره کردیم که در تلاوت خود به گونه‌ای عمل می‌کنند که تقریباً چینش الحان آن‌ها برای ارائه تلاوت و ردیف‌های قرآنی از پیش مشخص شده است.

همچنین، نوع دومی از ردیف‌خوانی را نیز طی جلسات گذشته خدمت عزیزان ارائه دادیم که بدون چارچوب بوده و از پیش تنظیم شده نیست. این نوع ردیف‌خوانی نیازمند علم موسیقایی زیادی است و قاریان باید به صورت کامل به مباحث ردیف‌خوانی واقف باشند تا بتواند ردیف‌های مختلف را برای تلاوت خود در نظر بگیرند. اساتیدی مانند مرحوم عبدالفتاح شعشاعی به این شکل تلاوت می‌کردند.

تلاوت با استفاده از این نوع ردیف‌خوانی محاسن فراوانی نیز دارد. قاری قرآن در این روش هر زمانی که احساس می‌کند صدای او بالا و یا احیانا پایین افتاده است، به راحتی می‌تواند گام موسیقایی تلاوت خود را به گام دیگر تبدیل کند.

همچنین، قاریان قرآن کریم با بهره‌گیری از این روش می‌توانند با توجه به مفاهیم کلامی و ساختار کلام آیات الهی کلام‌الله مجید، به نوعی به سمت معنامحوری در تلاوت خود حرکت کنند و معنامحوری در این نوع تلاوت بیشتر مشهود است. در این نوع ردیف‌خوانی، قاریان در هر لحظه از تلاوت خود می‌توانند با توجه به مفاهیم آیات و ساختار کلام به راحتی تغییر مقام و مدولاسیون انجام دهند.

در این سبک از ارائه تلاوت همچنین، یک قاری نیازی ندارد که مقام موسیقایی خود را از یک نت مشخص آغاز کند و آزاد است تا هر نتی را برای این کار انتخاب کند؛ چراکه می‌داند که اگر احیاناً صدای او در حین تلاوت بالا و یا پایین بیفتد، می‌تواند به راحتی تغییر حالت انجام داده و صدای خود را به خوبی تنظیم کند.

قاری قرآن در این روش از ارائه تلاوت می‎‌تواند با هر وسعت صوتی که دارد، ردیف‌ها را اجرا کند، به شرط اینکه دانش موسیقایی لازم در این رابطه را داشته باشد. قراء قرآن با استفاده از این روش، می‌توانند در حین تلاوت خود هر درجه‌ای از مقامات مختلف را به درجات مختلف مقام دیگر تبدیل کنند. این نوع ردیف‌خوانی به نوعی سخت‌ترین و موسیقایی‌ترین نوع تلاوت است که اگر بتوانیم آن را به خوبی بیاموزیم، دیگر هیچ‌گونه استرسی از لحاظ تنظیم صوت در حین تلاوت نخواهیم داشت.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۳) – رضا روانبخش

بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۳) – رضا روانبخش

****

در جلسات گذشته در باب ردیف تلاوت در مقامات، مطالبی ارائه شد که به لحاظ صوتی و مقامی به چه شکلی هستند. در این جلسه و چند جلسه بعد قصد داریم تا نمونه‌‎هایی از ردیف مقامات که عموماً قاریان قرآن از آن‌ها استفاده می‌کنند، معرفی کنیم.

البته قاریان و علاقه‌مندان می‌توانند ردیف‎های بسیار زیادی را با توجه به وسعت و توانمندی صوتی و لحنی که دارند، برای خود در نظر بگیرند. ردیف‌هایی که امروز به صورت عملی برای علاقه‎‌مندان ارائه می‌کنیم، برای صداهای باریتون یا متوسط مردان طراحی شده که عموماً در بین نت لای اکتاو دوم تا نت لای اکتاو چهارم قرار دارند.

قطعاً این ردیف‌ها و اصوات در صداها و انواع دیگر صوت مانند صداهایی تِنور و باس مصداق ندارد و تفاوت دارد و هر ردیف باید با توجه به صوت افراد در نظر گرفته شود. در این ردیف‌هایی که امروز ارائه می‌کنیم، تمامی هفت مقامی که از آن‌ها به عنوان هفت مقام اصلی نام برده می‌شود، اجرا خواهیم کرد.

نمونه‌ای که در این جلسه برای ردیف موسیقایی تلاوت معرفی می‌کنیم، با مقام بیات آغاز می‌شود و از درجه چهارم مقام بیات نیز مقامات دیگر آغاز می‌شود. البته این موضوع هیچ الزامی ندارد، ولی آنچه که تاکنون و به صورت معمول در مورد مقام بیات شنیده‌ایم، خدمت علاقه‌مندان بیان خواهیم کرد.

مقام بیات را از نت «ر» اکتاو سوم آغاز می‌کنیم و سپس، به چهار درجه بالاتر یعنی نت «سُل» اکتاو سوم می‌رسیم. از این نت مدولاسیون در مقامات مختلف را آغاز می‌کنیم که بیات «ر» به ترتیب به راست «سل»، عجم «سل»، نهاوند «سل»، حجاز «سل»، سه‌گاه «سل»، صبای «سل» تبدیل شده و در پایان نیز فرود مقامات به بیات «سل» انجام می‌شود.

حرکت در این مقامات و انجام مدولاسیون‌های مختلف در آن حدوداً یک و نیم اُکتاو وسعت صوتی لازم دارد که با توجه به اینکه اصوات کسانی که می‌خوانند اغلب دو اکتاو است، این مورد، ردیف مطمئن‌تری برای ارائه تلاوت خواهد بود.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۲) – رضا روانبخش

بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۲) – رضا روانبخش

****

در جلسه گذشته به بررسی موضوع کیفیت صوت در ردیف‌های مختلف تلاوت قرآن کریم پرداختیم. در این جلسه نیز به موضوع کیفیت مقامی و لحنی ردیف‌های قرآنی و تأثیرگذاری آن در نحوه ارائه تلاوت خواهیم پرداخت.

در تلاوت‌هایی که (در زمینه کیفیت لحن و مقام) از اساتید بزرگ قرآن شنیده می‌شود، دو نوع شیوه تلاوت وجود دارد. ابتدا تلاوت‌هایی که چارچوب آن‌ها مشخص است و قاری قرآن از پیش تنظیم کرده که ردیف را به چه شکلی اجرا خواهد کرد. شیوه دوم نیز تلاوت‌هایی هستند که چارچوب مشخصی ندارند و از پیش تنظیم شده نیستند.

قاریان بزرگی مانند مرحوم مصطفی اسماعیل، مرحوم شحات انور و مرحوم عبدالباسط بیشتر به شیوه اول تلاوت می‌کنند یعنی تلاوت ایشان دارای چارچوب مشخص و از پیش‌تنظیم شده است. برای مثال مرحوم مصطفی اسماعیل تلاوت خود را از بیات پایین آغاز می‌کند و سپس، بالاتر رفته و در ادامه نیز فضاهایی مانند صبا، نهاوند، راست و حجاز و … را اجرا می‌کند. همچنین، مرحوم شحات انور در برخی تلاوت‌های خود از درجه هفتم بیات، مقام راست را آغاز می‌کند و تلاوت خود را در این شیوه ادامه می‌دهد.

انتخاب شیوه اول در تلاوت یعنی به کارگیری چارچوب خاص در ارائه تلاوت آیات، از این جهت سودمند است که اگر ما سواد موسیقایی زیادی نیز نداشه باشیم، می‌توانیم اجرای خوبی ارائه دهیم و در گذر زمان و در اثر تکرار این ردیف‌ها تقریبا می‌دانیم که صدای خود را از چه پرده‌ای آغاز کنیم؛ چراکه تکرار زیاد مقامات باعث می‌شود که نحوه تلاوت کاملاً در ذهن ما ملکه شده و می‌توانیم آن را به راحتی اجرا کنیم.

اما در نوع دوم شیوه ارائه تلاوت که چارچوب خاصی برای آن تعریف نمی‌شود، قاری قرآن نیاز به علم موسیقایی و شناخت فواصل و مقامات دارد تا بتواند برنامه تلاوت خود را به خوبی برای مخاطبان ارائه کند.

در شیوه اول اگر یک قاری در قسمتی از تغییرات و مقامات دچار تزلزل شود و اشتباه کند، کل ساختار تلاوت به هم می‌ریزد و چون قاری علم زیادی به لحاظ موسیقایی ندارد، دچار مشکل خواهد شد، اما در شیوه دوم چون تلاوت دارای چارچوب خاصی نیست، قاری به راحتی می‌تواند، تلاوت خود را در مقامات مختلف انجام دهد که در این شیوه فن بداهه که در موسیقی مشرق‌زمین حرف اول را می‌زند، بسیار به چشم می‌خورد.

در این شیوه قاری قرآن با توجه به کلام، معنا، مفاهیم آیات و قواعد مختلف علمی قرآن، تصمیم می‌گیرد که چه مقامی را در تلاوت خود به‌کار گیرد. یکی از قاریانی که تلاوت خود را به این شیوه ارائه می‌کند، مرحوم استاد عبدالفتاح شعشاعی است که تلاوت وی چارچوب خاصی ندارد و مقامات موسیقایی در تلاوت وی دائما تغییر می‌کند. قاری قرآن در شیوه اول ارائه تلاوت، به طور معمول فرازهای مختلف یک مقام را اجرا می‌کند، اما در نوع دوم که به صورت کلیشه‌ای نیست و چارچوب خاصی ندارد، گاه ممکن است که یک قاری فرازی از یک مقام را اجرا و در لحظه‌ای دیگر مقام را تغییر داده و فرازی از مقام دیگر را تلاوت کند.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۱) – رضا روانبخش

بررسی ردیف مقامات در هنر تلاوت (۱) – رضا روانبخش

***

در این جلسه و جلسات بعدی به بحث و بررسی موضوع ردیف تلاوت‌ها و ترتیب چینش لحن‌ها در کنار یکدیگر می‌پردازیم. نوع ردیفی که قصد ارائه آن در تلاوت خود را داریم، به پارامترهای مختلفی بستگی دارد.

از جمله مهمترین این پارامترها، پارامتر زمان است که یکی از عوامل مهم در تعیین ردیف تلاوت بوده و بسیار مؤثر است. از پارامترهای دیگری که در این زمینه وجود دارد، توانمندی‌های صوتی و وسعت صوتی است، یعنی با توجه به وسعت صوتی گوشه‌ها و الحان را انتخاب کرده و ارائه می‌دهیم.

همچنین، به لحاظ کیفیت صوتی نیز باید ردیفی که انتخاب می‌کنیم، به‌گونه‌ای باشد که با کیفیت صوت ما همخوانی داشته باشد. برای مثال اگر کیفیت صوتی در حالت عادی نباشد، باید ردیفی را انتخاب کنیم که مناسب صوت ما باشد.

کیفیت کلمات و واژه‌ها در آیات مختلف به‌ویژه نوع قفله‌ها و مدّات در پایان آیات نیز از عوامل بسیار مهم در این زمینه است. پس ردیف تلاوت ما بستگی به عواملی مانند زمان، کیفیت و وسعت صوت، کیفیت آیات، کلمات و واژه‌ها و مدّات و قفله‌ها، معانی و مفاهیم کلمات دارد.

نحوه انتخاب ردیف در تلاوت را می‌توان به دو قسمت یعنی از لحاظ صوتی و نیز از لحاظ مقامی و لحنی تقسیم کرد که در این جلسه به توضیح بخش صوتی می‌پردازیم.

به لحاظ صوتی نیز برای انتخاب نوع ردیف در تلاوت می‌توانیم دو نوع کلی را در نظر بگیریم. یک نوع شیوه شروع از قسمت‌های بم صوتی و به تدریج اوج‌گیری و رفتن به پرده‌های بالاتر و استفاده از درجات مختلف صوت است. نوع دیگر نیز شروع از نت‌های متوسط صوت و به تدریج اوج‌گیری و در ادامه، حرکت به سمت نت‌های پایین از محل آغاز تلاوت است تا بتوانیم از تمام قسمت‌های صوتی استفاده کنیم.

اغلب قاریان مصری عموماً ردیف‌هایی که در تلاوت به کار می‌گیرند، از بم صوت آغاز می‌کنند و به تدریج از درجات مختلف مقامی که تلاوت خود را با آن آغاز کرده‌اند، به مقامات دیگر می‌روند و اوج‌گیری ایشان از نت‌های پایین به نت‌های بالاتر است.

اما بخش دوم یعنی شروع از نت‌های متوسط وسعت صوتی نیز بسیار قابل توجه بوده و بسیاری از مواقع نیز کاربرد زیادی دارد. این مورد به‌ویژه در هنگامی که قاری زمان کمی برای تلاوت دارد، به کار برده می‌شود. قاریان در زمان‌های اندک برای تلاوت، از پرده‌های متوسط صوتی خود برای آغاز ردیف‌های قرآنی بهره می‌گیرند.

در موضوع تلاوت قرآن کریم، هیچگاه تلاوت و ردیف‌های قرآنی از اوج آغاز نمی‌شود، ولی در برخی از موسیقی‌های نواحی مانند آذربایجان، خوانندگان ردیف موسیقی آوازی خود را در پیش‌درآمد یک دستگاه یا آواز از اکتاو بالا و اوج صدا آغاز می‌کنند که این نوع خواندن در تلاوت قرآن کریم مقبول نیست و توجیهی ندارد و استفاده نمی‌شود.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


مدولاسیون گام‌های موازی در هنر تلاوت – رضا روانبخش

مدولاسیون گام‌های موازی در هنر تلاوت

****

یکی از روش‌های دیگری که برای انجام مدولاسیون وجود دارد، این است که هنگامی که مقامی را در تلاوت اجرا می‌کنیم، نت اول و تونیک آن مقام را به نت اول و یا تونیک مقام دیگر تبدیل می‌کنیم که به این عمل در اصطلاح موسیقایی مدولاسیون گام‌های موازی گفته می‌شود.

برای مثال در این نوع مدضاولاسیون هنگامی که مقام بیات «می» را اجرا می‌کنیم، آن را تبدیل به حجاز کرده و حجاز «می» را اجرا می‌کنیم و یا اینکه زمانی که نهاوند «سل» را تلاوت می‌کنیم، این مقام را به عجم «سل» تبدیل می‌کنیم یعنی در این نوع مدولاسیون، نت ثابت و تنها نام مقام تغییر می‌کند. این روش مدولاسیون که از پرکاربردترین روش‌های ترکیبات مقامات است در تلاوت اغلب قاریان مشاهده می‌کنیم.

در این روش، با اندکی مکث، تمرکز و فضاسازی می‌توانیم، نت اول هر مقامی را تبدیل به نت اول مقام دیگر کنیم. همین کار را در مورد درجات دیگر مقامات مختلف نیز می‌توانیم انجام دهیم، یعنی می‌توانیم هر درجه‌ای از یک مقام را با اندکی مکث، تمرکز و فضاسازی به هر درجه‌ای از مقام دیگر تبدیل کنیم.

البته این عمل در سازهای موسیقایی محدودیت‌‎هایی دارد، ولی حنجره انسان از آنجایی که کامل‌ترین سازها است، می‌تواند به راحتی آن را انجام دهد.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن


بررسی روش‌های مدولاسیون در هنر تلاوت

بررسی روش‌های مدولاسیون و ترکیبات مقامات

***

در جلسه گذشته در رابطه یکی از روش‌های مدولاسیون که با استفاده از اشتراکات موجود بین مقامات ایجاد می‌شود، بحث و گفت‌و‌گو کردیم. مطالب قبلی بیشتر شامل در رابطه با کشف اشتراکات مقامات برای اجرای مدولاسیون بود و علاقه‌مندان به هنر تلاوت قرآن کریم می‌توانند با کشف اشتراکات بین مقامات موسیقایی به انواع مدولاسیون و تغییر مقامات در تلاوت خود دست پیدا کنند.

در این جلسه به یکی دیگر از روش‌های ایجاد مدولاسیون در هنر تلاوت یعنی روش بهره‌گیری از گوشه‌های مبدل اشاره می‌کنیم. برخی از گوشه‌هایی که در ردیف‌های موسیقی ما وجود دارد، گوشه‌های مبدل هستند که می‌توانند مقامی را به مقام دیگر تبدیل کنند.

یکی از گوشه‌های معروفی که آن را به عنوان گوشه مبدل می‌شناسیم، گوشه رهاوی یا رهاب است که به نوعی مبدل مقاماتی مانند بیات، سه‌گاه و راست که در هنر تلاوت عموما از آن استفاده می‌کنیم. استفاده از روش گوشه‌های مبدل برای تغییر مقامات به یکدیگر یکی از بهترین راهکارها برای تبدیل مقامات به یکدیگر است.

در ادامه این برنامه، نمونه‌ها و مثال‌های قرآنی جهت بهره‌گیری از گوشه‌های مبدل مانند رهاوی برای انجام مدولاسیون و تبدیل مقامات به یکدیگر ارائه می‌شود.

گوشه‌های دیگری نیز مانند گوشه دلکش در مقام ماهور وجود دارد که یک گوشه مبدل است؛ چراکه اگر مقام ماهور را از درجه پنجم آغاز کنیم، از اینجا یک مقام بیات یا شور آغاز خواهد شد.

گوشه راک (انواع راک) در مقام عجم که عجم را به نهاوند و نیز حجاز تغییر می‌دهد و گوشه رمق در مقام سه‌گاه که با اندکی تغییرات سه‌گاه را به نهاوند تبدیل می‌کند نیز از دیگر گوشه‌های مبدل هستند که می‌توان از طریق آن‌ها مدولاسیون انجام داد.

 

منبع: خبرگزاری بین المللی قرآن