ستارگان تلاوت – مستند استاد شحات محمد انور

ستارگان – مستند استاد شحات محمد انور


هنوز برای تقلید از «شحات» دیر نیست

نقل است زمانی که گوهرشاد بیگم، همسر شاهرخ‌شاه تیموری، دستور ساخت مسجد گوهرشاد را داد و از معماران خواست تا گنبد آن را بلند و رفیع بسازند، یکی از معماران گفت: «گنبد را بزرگ و رفیع می‌سازیم اما نه آنگونه که از گنبد علی ابن موسی‌الرضا رفیع‌تر باشد.»

۲۳ دی‌ماه ۱۳۸۶ سالروز وفات مرحوم استاد شحات محمد انور، مردی است که هیچ‌گاه گنبد صوت و لحن خود را از گنبد توجه به معنای قرآن کریم بالاتر نبرد. شاید او آخرین نمونه و نماینده از آخرین نسل قاریان حنجره‌ طلایی مصر بود که زنگ، رنگ و برق صدا و قوت نَفَسش او را برای به رخ‌ کشیدن داشته‌هایش فریفته نساخت و از کیسه پربار صوت و لحن خود جز برای القای معنا، تنبه مخاطب و تأثیر معنوی استفاده نکرد.

سالروز وفات استاد شحات، که بیشترین تأثیر و طرفدار را میان قاریان ایرانی دهه ۷۰ و ۸۰ داشته است، می‌تواند هرساله روز توجه دوباره به سبک و سیره این قاری فقید و شهیر در میان جامعه قرآنی باشد. به این مناسبت پنج ویژگی از تلاوت‌ و شخصیت استاد شحات قابل توجه و تأمل است:

(بیشتر…)


معنویت؛ ویژگی تلاوت شیخ عبدالباسط

“عبدالباسط محمد عبدالصمد”، یکی از مشهورترین قاریان عصر طلایی تلاوت است که بیش از دیگر قاریان بر احساسات و وجدان اقشار مختلف در سرتاسر جهان تأثیر گذارده است.

محمود‌السعدنی، وی را «صوتُ عموم‌المسلمین»، یا صدای تمامی مسلمانان جهان توصیف کرده است. او در وصف شیخ و در خطاب به دیگر قراء می‌گوید: «شیخ عبدالباسط عبدالصمد دارای صدایی زیبا و سرشتی پاک است؛ و چنانکه تو دارای سرشتی پاک اما صدایی غیر زیبا باشی، بهره‌ای در دنیای تلاوت کسب نخواهی کرد؛ و اگر صدایی زیبا، لیکن سرشتی از تمامی رنگ‌ها [و گرایش‌های غیرمعنوی] داشته باشی، صرفاً تا هنگامی که در سن  ۳۰ سالگی برسی، ثروتمند و مشهور خواهی شد و پس از آن، از یاد خواهی رفت؛ لیکن اگر صدای تو از جنس معدن [آمیخته به معنویت] شیخ عبدالباسط باشد، می‌توانی همانند آن‌دسته از بزرگان تاریخ کهن تلاوت که از زیباترین صدا و اسلوب برخوردار بوده‌اند، پای در مسیر تاریخ بگذاری” و نام خود را برای همیشه در آن ثبت کنی.»

برهمین اساس، شیخ عبدالباسط را می‌توان یکی از مشهورترین قاریان عبقری تاریخ فن تلاوت قلمداد کرد، که علاوه بر زیبایی صدا، نقش بارزی نیز در کسب معنویت و نورانیت قرآنی ایفاء کرده و به الگویی مناسب برای سایر قاریان بدل شده است.

بهره‌مندی از علوم قرآنی

او ضمن حفظ قرآن‌کریم، به فراگیری علوم قرائات مشغول شد، و این فعالیت را تا آموختن کامل قرائت‌های هفتگانه ادامه داد. بنابراین، می‌توان گفت با وجود آنکه جایگاه او در عرصه فن تلاوت، جایگاه جهانی است، لیکن وی صرفاً از معلومات رایج و معمول در زمینه علوم قرآنی بهره‌مند بود.

این موضوع، نشان می‌‌دهد که منزلت قرآنی، لزوماً در اثر کثرت دانش و مهارت‌های وابسته به قرائت کتاب خدا حاصل نمی‌شود؛ بلکه همان‌گونه که صاحب‌نظران نیز اذعان دارند، نورانیت حاصل از پایبندی به معارف قرآن‌کریم، عاملی است که در هر شرایط، قاری را تا منتهی‌درجه عزت و سربلندی در دنیای تلاوت ارتقاء می‌بخشد.

فعالیت‌ها و مناصب اداری

عبدالباسط عبدالصمد، نخستین قاری است که تصدی منصب «نقیبُ مُحفظی و قراء‌القرآن‌الکریم» در مصر را بر عهده گرفت. این مسئولیت، طی حکم رسمی از سوی رئیس‌جمهور وقت مصر به وی واگذار شد. او تا پایان عمر خویش، در این منصب به ادای وظیفه پرداخت.

ویژگی‌های فنی در صدا

به اعتقاد صاحب‌نظران، وی دارای زیباترین صدای شناخته شده در تاریخ کهن فن تلاوت است. جذابیت و تأثیر این صدا، اثرات آشکار و عظیمی در نشر قرآن‌کریم در میان مردم جهان داشته است. عبدالمنعم عبدالعظیم  در این زمینه می‌گوید: «صدای او، دل‌ها و قلوب بشر و اقصی‌نقاط عالم اسلامی را به لرزه درمی‌آورد.»

با وجود این ویژگی و نقطه قوت، برخی از افراد، صدای او را دارای حالتی از «صبیانیه»، یا نوعی ماهیت «کودکانه» می‌دانند. با این حال، خود وی معتقد بود که صدایش از «جوانی دائم» در قرائت قرآن برخوردار است.

طه عبدالوهاب، جوهره یا «خامه» صدای شیخ عبدالباسط را متمایل به طبقه «تِنور» می‌داند. این سطح که یکی از زیرترین طبقات صوتی نزد مردان است، اسلوب لحنی شیخ را از شرایطی بهره‌مند کرده است تا قاریان جوان، برای تقلید و آغاز فعالیت در عرصه فن‌‌ تلاوت، به آسانی قادر به استفاده از آن باشند.

نمر‌النیل نیز در مورد ارتفاع صدای شیخ می‌گوید: «مساحت صدای او، تا دو دیوان امتداد می‌یابد.» بنابراین، می‌توان گفت وی ۱۵ پرده صوتی را با سهولت در جوابات خویش نمایان می‌سازد.

علاوه بر این، طه عبدالوهاب معتقد است که شیخ، نخستین کسی است که به ابداع «تکنیک مهار صدا» و «جوابات» پرداخته است. او عقیده دارد که شیخ عبدالباسط با قراردادن دست‌ها در برابر منافذ بینی، بر این کار توفیق یافته است. نمر‌النیل نیز در همین باب می‌گوید: «این تکنیک، ویژی خاص عبدالباسط برای مهار این صدای سرکش است و بدین ترتیب، با دفع هوا از «حجاب حاجز» خود به تلاوت نمی‌پردازد؛ بلکه با تکیه کامل بر حنجره، آیات شریفه را قرائت می‌کند. همین ویژگی، رمز قوت، استقرار و صافی صدای او است.»

یکی دیگر از خصیصه‌های بارز صدای شیخ که ارتباط تنگاتنگی با ویژگی پیشین دارد بهره‌برداری او از تکنیک «دی‌می‌نُواندو» یا «دی‌کرشندو» و «جوابات» است. در این خصوص، هنگامی که صدای خود را در پرده‌های اوج، به درجات بالاتری هدایت می‌کند، جهت مهار و در اختیار گرفتن «شدت انطلاق صوت»، از قوت صدا می‌کاهد. این حالت، پیوند نزدیکی با کاهش «بلندی» صوت دارد، و تأثیر به سزایی در کنترل سرکشی صدا ایفا می‌کند.

ویژگی‌های فنی در اداء

برخی از نویسندگان معتقدند که شیخ عبدالباسط، صاحب اداء لحنی ویژه‌ای در تلاوت قرآن است که هیچ‌یک از قاریان پیشین یا معاصر از آن بهره‌مند نبوده‌اند. با این حال، چنان که شکری‌القاضی گفته است؛ او از شیخ محمود حسنین‌الکلحی، تأثیرات ادایی فراوانی دریافت کرد. با این توصیف، می‌توان گفت اسلوب لحنی عبدالباسط محمد عبدالصمد همانند سایر قاریان مصری ریشه در سبک مقرثان گذشته و الحان رایج در منطقه سکونتش دارد؛ لیکن وی ابداعات دیگری را بر آن افزوده و «طبع لحنی» ویژه‌ای را در قرائت خود پدید آورده که حاصلش ظهور چنین روش بدیع و نوینی در فن تلاوت است.

ویژگی اساسی این سبک، «متانت اداء» و سادگی در اجرای نغمات است. استاد کمال النجمی در تشریح یکی از ابعاد ادایی شیخ عبدالباسط می‌گوید: «وی در قرائتش دائماً در حال «تعریج» و تمایل به سوی مقام صبا است و به گونه‌ای تلاوت خود را با آن «تلوین» می‌کند که گویی اصلی‌ترین نغمه‌ای که وی در آن به قرائت می‌پردازد، همین است.»

بنابراین، اداء لحنی شیخ در سبک قرائتش را نمی‌توان اساسی‌ترین جنبه تأثیرگذار در روش تلاوت او دانست؛ بلکه رمز جاودانگی آن را باید در شیرینی صدا و عوامل دیگری که در بخش‌های پیش‌رو بررسی خواهند شد، جستجو کرد.

الترام به احکام تلاوت

التزام شیخ، به رعایت احکام تلاوت و پایبندی او به اصول تجوید که به شکل ویژه‌ای در آثار رخ می‌نمایاند اصلی‌ترین جنبه فنی پس از صوت وی به شمار می‌رود.

شیخ عبدالباسط را می‌توان نماد روشنی از تقیّد به «صحت در اداء مخارج»، «استیفای صفات حروف» و «رعایت احکام تجوید» قلمداد کرد. او خود در همین زمینه می‌‌گوید: «به راستی، قرآن موسیقی روح و نیازمند «تلوین نغمی» و البته محافظت و رعایت اصول صحیح قرائت و احکامش است.» بر این اساس، اسلوب وی و سایر روش‌های ادایی «تجوید محور» را می‌توان نزدیک به آداب ترسیم شده در دیدگاه‌های مرتبط با صحت قرائت قرآن تلقی کرد. زیرا اولویت و تقدم رعایت احکام تجوید بر«مهارت‌های لحنی»، یکی از ارکان «تلاوت شایسته» قرآن‌کریم است.

(بیشتر…)


محمد احمد عمران؛ از اذان فراسنتی تا وفات غریبانه در مصر

محمد احمد عمران، ۲۳ مهرماه ۱۳۲۳ برابر با ۱۵ اکتبر ۱۹۴۴ در شهر «طنطا» از توابع استان «سوهاج» مصر به دنیا آمد. وی در یک سالگی چشمان خود را از دست داد و نابینا شد.

محمد عمران قرآن کریم را در ۱۰ سالگی و نزد «شیخ عبدالرحیم المصری» حفظ کرد و پیش از ۱۲ سالگی اصول و قواعد تجوید را نیز نزد یکی از علمای قرائت به نام «شیخ محمود خباز» آموخت.

او در سال ۱۹۵۵ در ۱۱ سالگی به قاهره نقل مکان کرد و در آن شهر با شمار زیادی از قاریان و مبتهلان از جمله «شیخ محمد موسی» آشنا شد و در قاهره به عضویت آموزشگاه موسیقی ویژه روشندلان درآمد و در آنجا اصول قرائات، ابتهال، علم نغمات، مقامات موسیقایی و فن ابتهال را از «شیخ سیدموسی الکبیر» فراگرفت.

(بیشتر…)


آشنایی با سبک استاد محمد بدرحسین

محمد بدر حسین در ۱۹۳۷ در مصر و در خانواده‌ای علاقه‌مند به قرائت قرآن به دنیا آمد. او در آغاز روند تلاوتش، دقیقاً پیرو اسلوب و روش ادایی مصطفی اسماعیل بود. محمد بدر حسین در این باره می‌گوید: «در همان ابتدای کار قرائت از مصطفی اسماعیل تقلید می‌کردم، اما به تلاوت‌های ابوالعینین شعیشع، عبدالباسط و کامل یوسف البهتیمی نیز گوش می‌دادم و این امر باعث شد که خیلی زود در جریان تلاوت قرآن رشد کنم».
او از ۱۵سالگی کار قرائت قرآن را به خوبی انجام می‌داد و در سال ۱۹۶۱ یعنی در سن ۲۴ سالگی در برابر هیئت مهارت‌سنجی رادیو مصر قرار گرفت که در این سال تعداد ۱۶۰ قاری قرآن از جمله راغب مصطفی غلوش، عبدالعزیز علی فرج و جرزاوی نیز در برابر این هیئت قرار گرفتند که به جز از علی فرج، مابقی این قراء در این سال وارد رادیو شدند و از همان زمان تلاوت‌های خیلی فاخری را نیز در رادیو مصر انجام دادند.
محمد بدر حسین از دوره نوجوانی به دانشگاه الازهر رفت و شروع به فراگیری علوم دینی کرد. او که بسیار علاقه‌مند به مباحث علوم قرائت و علوم قرآنی بود، از خود شخصیتی عالم و علمی ساخت، به‌ گونه‌ای که از همان ابتدای جوانی به دانشگاه الازهر رفت و در سال ۱۹۶۸ از دانشگاه اصول‌الدین الازهر فارغ‌التحصیل شد و از همان سال نیز کرسی تدریس در آموزشگاه‌های الازهر را به دست آورد.

(بیشتر…)


آشنایی با سبک استاد محمود حمدی الزامل

حمدی زامل در سال ۱۹۲۹ در استان دقهلیه مصر به دنیا آمد. دایی وی زحمات فراوانی برای او کشید و به خاطر این زحمات و تربیت صحیح بود که توانست در ۱۰سالگی حافظ کل قرآن شود. حمدی زامل همراه با دایی خود در محافل قرآنی بسیاری از قراء بزرگ مصر مانند مصطفی اسماعیل، عبدالفتاح شعشاعی و ابوالعینین شعیشع که برای اجرای برنامه‌های قرآنی به منطقه محل زندگی ایشان رفت و آمد می‌کردند، حضور پیدا می‌کرد که این مسئله تأثیر فراوانی در زندگی قرآنی وی داشت.
حمدی زامل در سال ۱۹۷۵ یعنی تقریباً در ۴۶ سالگی و خیلی دیر وارد رادیو شد. این بدان دلیل بود که این قاری مصری چندان علاقه فراوانی برای حرکت به این سمت و حضور در رادیو از خود نشان نمی‌داد تا اینکه روزی در مجلس ترحیم هنرمندی شرکت و در آن مجلس تلاوت کرد. این مجلس ترحیم با حضور هنرمندان و دانشمندان فراوانی همراه بود و هنگامی که تلاوت حمدی زامل به پایان رسید، بسیاری از این هنرمندان گرد او جمع شدند و به وی اعتراض کردند که چرا صدای شما از رادیو پخش نمی‌شود؟ این اعتراض و فشار حضار در مراسم باعث شد تا حمدی زامل در برابر هیئت مهارت‌سنجی رادیو قرار گیرد که قاریانی مانند محمود علی البنا در آن حضور داشتند. وی سوره مبارکه انفال را به زیبایی در برابر این هیئت تلاوت می‌کند که تلاوت فاخر وی اعضای هیئت را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد.

(بیشتر…)