۴ سؤال که هر معلم قرآن باید پاسخ دهد

۴ سؤال که هر معلم قرآن باید پاسخ دهد

****

به گزارش ایکنا، عیدانه معاونت قرآن و عترت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال ۹۹ اجرای طرح خانه‌های نورانی با همکاری دیگر نهادهای قرآنی و فرهنگی است. در قالب این طرح با همکاری ایکنا هر روز شاهد انتشار فایل تصویری کوتاه از یکی از اساتید قرآنی کشورمان نیز خواهیم بود. این طرح از پویش #در_خانه_بمانیم حمایت می‌کند.

محمد کاکاوند، قاری جوان و ممتاز کشور نیز همچون دیگر معلمان و اساتید قرآنی در اجرای طرح خانه‌های نورانی شرکت کرد و به بیان نکات آموزشی در مورد برگزاری جلسات آموزش قرآن و نکات کاربردی در این زمینه پرداخت. متن و فیلم در ذیل منتشر شده است.

«عرض سلام به همه علاقه‌مندان به قرآن کریم، امیدوارم در صحت و سلامت کامل به سر ببرید و در سال پیش رو از موفقیت، معنویت و مؤانست بیشتر با قرآن بهره‌مند شوید.

در ابتدا از خداوند مسئلت دارم همه بیمارانی که در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی بستری هستند، شفای عاجل عنایت کند و همه آن عزیزانی که دچار بیماری کرونا شده‌اند بهبودی پیدا کنند.

در اینجا، مخاطبان صحبتم، عزیزانی که به امر جلسه‌داری مشغول هستند، خواهد بود. در بحث جلسات قرآن با مسائل مختلفی روبه‌رو هستیم. البته قصد آسیب‌شناسی جلسات قرآن را ندارم. البته جلسات آموزش قرآن سنتی، دارای ضعف‌هایی هستند که اگر برطرف شوند، قطعاً بهره‌وری آن بیشتر می‌شود.

جلسات قرآن، نوک پیکان فعالیت‌های قرآنی هستند، یعنی در جامعه وقتی کسی می‌خواهد با قرآن آشنا شود، ابتدا در جلسات قرآن شرکت می‌کند. لازم و ضروری است که دست‌اندرکاران فعالیت‌های قرآنی کشور، مقداری بیشتر به جلسات بها دهند و حمایت کنند تا آن خروجی که لازم است از این حلقات قرآنی اخذ شود.

یکی از مشکلاتی که در جلسات قرآن وجود دارد، بحث محتوایی جلسات است. می‌دانیم که جلسات قرآن، کاربردهای مختلفی دارد، برخی از این جلسات جنبه تبلیغی و حمایتی دارند، صحبتم با جلساتی که رویکرد آموزشی دارند، هست.

می‌بینیم که خیلی از جلسات قرآن، متأسفانه دارای محتوای درستی نیستند، ‌یعنی محتوای استاندارد، منضبط و دسته‌بندی شده‌ای که قرآن‌آموز از جایی مطلبی را شروع و به نتیجه برسند، وجود ندارد. در جلسات قرآن، مطالب بسیاری گفته می‌شود که بخش زیادی از آن یا کاربردی نیست و یا خیلی زود است تا قرآن‌آموز با آن روبه‌رو شود. همین باعث می‌شود مشکلات مختلف آموزشی به وجود آید. من چهار سؤال مطرح‌ می‌کنم و فکر می‌کنم بخش مهمی از بحث محتوایی جلسات قرآن برطرف خواهد شد.

من ابتدا به عنوان معلم قرآن از خودم بپرسم که من چه چیزی می‌خواهم بیاموزم؟ یعنی محتوای درسم مشخص باشد. در اغلب جلسات قرآن این مسئله ضعف دارد. اگر کسی وارد یک جلسه قرآن می‌شود، نمی‌داند محتوای این جلسه از کجا شروع می‌شود و به کجا می‌خواهد برسد. از هر بابی مطلبی گفته می‌شود و این بزرگ‌ترین نقیصه‌ای است که بسیاری از جلسات آموزش قرآن با آن دست به گریبان هستند.

سؤال دوم این است که به چه کسی می‌آموزم؟ چه شناختی از متعلم و قرآن‌آموز خود دارم. متأسفانه بسیاری از عزیزانی که جلسه‌داری می‌کنند به خاطر عدم تسلط بر مسائل تدریس، علاوه بر اینکه مشکل اول را دارند (نداشتن محتوای مشخص) بلکه شناخت درستی هم از قرآن‌آموز ندارند و مطالبی را مطرح می‌کنند که شاید قرآن‌آموز باید ۱۰ سال دیگر آن را بیاموزد. این چیزی است که باید به آن توجه کنیم.

سؤال سومی که یک معلم قرآن باید از خود بپرسد، این است که چگونه می‌خواهد آموزش دهد؟ معلمی که در جلسه قرآن، کار آموزشی انجام می‌دهد، باید روش مناسبی برای خود داشته باشد. برخی را خودم شاهد بوده‌ام که هیچ روش مشخصی برای تدریس ندارند. جلسات قرآن اگر به شیوه سنتی که الان وجود دارد، پیش برود، طبیعتاً رونق جلسات کمتر می‌شود، چون در این جلسات نه روشی و نه محتوای مشخصی وجود دارد. ضمن اینکه مسائل تعلیمی که یک معلم باید رعایت کند نیز مد نظر قرار نمی‌گیرد.

آخرین سؤال هم این است که برای چه چیزی آموزش می‌دهد؟ ضمن اینکه باید به بحث چه کسی آموزش می‌دهد، توجه کند، باید به این سؤال نیز جواب بدهد که هدف از یادگیری این مطلب چیست؟

همه دوستانی که کار جلسه‌داری انجام می‌دهند و از جمله شخص بنده، اگر به این چهار سؤال پاسخ دهند، جلسه قرآن پویا و پرباری خواهند داشت که دقیقه به دقیقه آن قابل استفاده خواهد بود. ضمن اینکه هر کسی در آن جلسه حضور یابد به فراخور، مطلبی یاد خواهد گرفت.

البته برخی از جلسات، جنبه تخصصی دارد که روی سخنم با آنان نبود، بلکه منظور جلساتی است که حالت عمومی دارند و باید یک سیر مشخصی در رویه آموزشی خود داشته باشند. هر چند که در جلسات تخصصی هم رویه مشخصی وجود ندارد، در آن جلسات نیز اگر جلسه در باب صوت باشد، از هر بابی در مورد صوت صحبت می‌شود و قرآن‌آموز نمی‌داند این مطالب چگونه باید به هم ربط پیدا کند.

اگر جلسات حالت کارگاهی پیدا کند و محتوامحور و کیفی‌محور شود،‌ آن بهره‌وری لازم از جلسات، به دست می‌آید و افراد بیشتر و مسلط‌‌تری در بحث تلاوت قرآن توسط اساتید و معلمین دلسوز تربیت خواهند شد.

از خبرگزاری ایکنا هم که این شرایط را فراهم کرد تا این مطالب گفته شود، قدردانی می‌کنم. از دوستان عزیز در این خبرگزاری تقاضا دارم که بر روی این مطالبی که گفته شد با بقیه صاحب‌نظران و اساتید و دوستانی که جلسه‌ دارند، صحبت کنند تا ان شا‌الله منشأ بتوانیم خدمات بهتری در مسائل آموزشی تلاوت قرآن ارائه دهیم.»

یادآوری می‌شود، طرح خانه‌های نورانی از سوی ستاد مقابله فرهنگی با کرونا مستقر در معاونت قرآن و عترت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از ابتدا تا انتهای فروردین‌ماه ۹۹ اجرا خواهد شد. در این طرح، برخی نهادها و مراکز مختلف قرآنی از جمله ایکنا، شورای عالی قرآن، رادیو قرآن و… با معاونت همکاری خواهند داشت.

 

لینک خبر


مسائل مهم بخش تنغیم تلاوت قرآن/ ابداع سبک به ادعا نیست

🌀 محمد کاکاوند، مدرس و قاری ممتاز کشورمان به توضیح برخی مسائل اصلی بخش تنغیم تلاوت و اهمیت تقلید پرداخت و تأکید کرد: هیچ کس بدون دانش و کسب مهارتهای علمی و عملی نمی‌تواند صاحب روش خاص شود و امروزه پیدا کردن روش جدید بسیار سخت است و ابداع سبک نیز به ادعا نیست.
به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، محمد کاکاوند، قاری ممتاز کشورمان با حضور در جلسه مسعود سیاف زاده به توضیح برخی مسائل اصلی بخش تنغیم تلاوت و اهمیت تقلید پرداخت.

🌀 کاکاوند در ابتدا، به بیان مطالبی پیرامون سبک‌شناسی و اهمیت تقلید پرداخت و گفت: سبک به معنای اسلوب، شیوه و روش است. در گذشته وقتی طلا و نقره را داغ و آب می کردند، در قالب هایی می‌ریختند که به آن قالب «سبیکه» می‌گفتند. این کارشناس قرآنی در ادامه با اشاره به اینکه روش های مختلفی در تلاوت قرآن کریم وجود دارد تصریح کرد: بقول یکی از اساتید به تعداد انسانها، روش و قریحه لحنی وجود دارد که واقعا قابل احصاء نیست ولی برخی روش ها بیشتر معروف شده و اساتید نیز آن روش ها را تدریس می‌کنند.

🌀 این قاری ممتاز کشورمان در ادامه به اهمیت سبک شناسی پرداخت و گفت: هر علمی باید به مخاطب خاص خودش گفته شود و اگر افرادی که شنونده بعضی از مطالب تخصصی هستند، در مراحل مقدماتی کسب دانش های فنی تلاوت باشند، طبیعتا نمی‌توانند با آن موضوع، ارتباط برقرار کنند و قطعا فهمی هم در ایشان ایجاد نمی‌شود. شناخت اهمیت سبک به همین دلیل است که ما می‌خواهیم یکسری از مهارت ها را بشناسیم و آن مهارت ها را در کار خودمان بیاوریم و استفاده کنیم و این مقوله در ابتدا، جز با تقلید مقدور نیست

🌀 کاکاوند ادامه داد: هر هنری ویژگی ها و اسلوب و روش های خاص خود را دارد و هرکسی که می‌خواهد روش خاصی را برای خودش داشته باشد باید ویژگی هایی را کسب کند و علوم مختلفی را نیز بشناسد. هیچ کس بدون دانش نمی‌تواند صاحب روش شود. امروزه، پیدا کردن روش جدید، بسیار سخت و بلکه ناممکن شده است. در بعضی هنرهای آوایی مانند تلاوت قرآن، بدلیل برخی مسائل مهارتی، کار خیلی سخت شده است ولی روش هایی برای ارائه تلاوت متفاوت وجود دارد که باید به اهل آن گفته شود و شخصا معتقدم نباید هر چیزی را در جلسات قرآن مطرح کرد. به قول استاد داریوش صفوت از اساتید بزرگ موسیقی ایران، گوش شنونده باید محرم علم و مهارت های موسیقی شده باشد و نباید هر چیزی را گفت و نواخت. شاید به جرأت بتوان گفت که خیلی طول می‌کشد که کسی بتواند روش جدیدی در حوزه تلحین ارائه کند.

🌀 محمد کاکاوند در ادامه با توضیح اینکه لازمه رسیدن به اسلوب صحیح، تقلید است، گفت: تقلید در تمام هنرها و مهارتها وجود دارد. یک نفر وقتی کاری را می‌خواهد شروع کند، طبیعتا از یک مرشد یا معلم تبعیت می‌کند. اگر آن کار را انجام ندهد، متوجه آن مهارت نمی‌شود. الان، خیلی ها هستند که شاید ماه ها برای تقلید در یک تلاوت وقتزمی گذارند که این روش نیز اشتباه است، روش تمرین این افراد اشتباه است، ایراد گرفتنها و نکته گفتن ها هم اشتباه است.

🌀 این کارشناس مسائل صوت و لحنی ادامه داد: معتقدم بعضی از نکات، حالت تعمیق بخشیدن به تلاوت دارند؛ مثلا وقتی یک نفر فارسی قرآن می خواند، استاد به وی می‌گوید، همه ضمه ها را «او» بخوان، همه کسره ها را «ای» بخوان، هر چی الف هست را با فتحه کشیده بخوان. با این نکات، شما در لهجه وی تحول عمقی ایجاد کرده اید.

🌀 کاکاوند ادامه داد: بعضی از نکات در تلاوت، مخصوصا در بخش «تنغیم» نیز باید به تلاوت عمق دهد و دگرگونی ایجاد کند. در جلسات قرآن ما، نکات و مطالبی که گفته می‌شود عمدتا این جنبه را ندارد و اکثرا، مطالب کم کیفیت و بعضا نادرست هم مطرح می شود. بیشتر نکته گفتن ها در حد دانسته های ذوقی و سلیقه ای است و تلاوت را ارتقاء نمی‌دهد. خیلی مهم است ما که جلسه دار هستیم و تدریس می‌کنیم، متعلمین را به درجه ارزیابی و فهم مطلب برسانیم و شرطش اینست که خودمان بتوانیم نکات را به درستی اجرا کنیم. پس حوزه مهارتهای تنغیمی نیازمند افرادی است که خود در این زمینه توانمند باشند که متاسفانه دیده می شود افرادی وارد این حوزه شده اند که در تلاوت قرآن دچار مشکلات اساسی هستند.

🌀 کاکاوند در ادامه با اشاره به مسائل اصلی سبک پرداخت و مسائل اصلی بخش تنغیم تلاوت را به ترتیب شمارش کرد:

۱- قفلات: یکی از اهداف تقلید یادگیری مدل قفلات است. چندین مدل قفله در تلاوت داریم که توسط قراء مختلف اجرا می‌شود. این قفلات در تلاوت همه قراء هست که در برخی تنوعش نیز بیشتر است. قفلات در یک دسته بندی کلی به دو دسته اشباعی و تشویقی تقسیم می‌شوند. اشباعی یعنی ملودی به پایان می‌رسد و انتظار موسیقایی وجود ندارد. تشویقی یعنی قفلاتی که انتظار ایجاد می‌کند که انواع مختلفی هم دارد و در نغمات مختلف هم شکل هایشان متفاوت است.

🌀 یکی از مباحثی که تلاوت را عمق می‌دهد، قفلات است. مدل های تشویقی و اشباعی را در نغمات مختلف شناسایی کنیم و با پشتکار و تمرین اجرا کنیم. امید است که بتوانیم یک مدل در قفلات ابداع کنیم که این از مصادیق طریق لحنی است. در قراء مصری دو سه نفر هستند که استاد بارز قفلات هستند. استاد شعشاعی، حصان و عمران از نمونه های معروف هستند.

۲- روش اوج گیری: در تلاوت قرآن چندین روش و مدل اوج گیری داریم که شکل و ساختار تلاوت را منفاوت می کند. در روش های اوج گیری به مهندسی ای که در تلاوت لحاظ می شود تا صدا به درجات اوج خود برسد توجه می شود. اگر ما بیاییم و ادعا کنیم که صاحب سبک هستیم و چهارتا نغمه متفاوت هم بخوانیم، اسم این کار سبک نیست. این تفاوت اگر در بین متخصصین مورد پذیرش قرار گیرد، عمدتا در طریق لحنی موضوعیت دارد. در سبک لحنی، ساختمان لحنی تلاوتمان باید کاملا متفاوت باشد؛ نه اینکه وقتی به تلاوت نگاه می‌کنیم، می بینیم بنای تلاوت، مصطفی اسماعیل و شحات و … است. خیلی از من سوال می‌کنند که تلاوت ما تکراری شده است و خودمان احساس می‌کنیم خسته شده ایم. چه باید بکنیم؟
یکی از مسائل دخیل در متفاوت خواندن، روش های اوج گیری و بویژه توجه به اندیشه های موسیقایی است. اگر روش اوج گیری را عوض کنیم مسیر لحنی تلاوت هم عوض می‌شود.

۳-تحریر: تحریر یکی از تمایزاتی است که در تلاوت قراء وجود دارد و می‌توان گفت این قاری درجه یک است، یا درجه دو است و یا ….
با بکارگیری تحریرهای فنی که عمدتا تحت عنوان نبرات حساسه شناخته می شود، ارزش فنی تلاوت ارنقاء پیدا می کند. مثلا یک نفر خیلی زیبا تلاوت می‌کند و هیچ فالشی هم ندارد ولی می‌بینید، آن یک قاری که تحریرش بیشتر است، مردم آن را می‌پسندند. ۶ عامل کیفی در کیفیت تحریرها اثرگذار هست و در سبکها بررسی می‌شود: ۱-جنس تحریر ۲- فرم تحریر ۳- ملودی تحریر ۴- تعداد تحریر ۵- سرعت تحریر ۶- پرده تحریر

۴- ردیف: ردیف به معنی چیدمان و ترتیب دادن است و انواعی دارد و منظور از ردیف در این مبحث، خلاقیت و روشمند بودن استفاده از ردیف های موسیقایی در ساختار تلاوت و مهندسی تلاوت است.

۵-سرعت تلاوت: خیلی ها اگر سرعت تلاوتشان را بیشتر کنند، کل تلاوتشان بهم می‌ریزد. قاری باید به سرعت‌های مختلف مسلط باشد. البته باید در یک سرعت خاص که احساسات، ذوق و توانمندی های صوتی اش بروز می کند متمرکز شده و آن را تثبیت نماید. همچنین سرعت تلاوت در کیفیت تحریرها و قفلات نیز تاثیرگذار است. ابتدا باید یک سرعت خاص را برای خودمان تثبیت کنیم تا ملکه ذهنمان شود و در غیر این صورت سرعت تلاوت را تغییر می دهیم.

۶- اداء تلوینی در مقامات: این موضوع یکی از مسائلی است که در کیفیت اجرای نغمات تمایز بسیار مهمی ایجاد می‌کند. مثلا شخصی در تلاوتش از مقامات اصلی، فرعی و مرکب کمتر استفاده می‌کند و شخص دیگری بیشتر که این موضوع قدرت تنغیم قاری را نشان می‌دهد.

🌀 این موارد بخش های مهم موضوع تنغیم تلاوت است و البته مواردی مانند تحویلات، مفاجئه، تعبیرات و … هم از جمله مواردی است که باید با دقت مورد بررسی قرار ‌گیرد. با این نگاه اگر تلاوت گوش دهیم قطعا تلاوتمان بجای اینکه ۱۰ ساله تغییر کند، ۴ یا ۵ تغییر می‌کند و مدام از این جلسه به جلسه دیگر نمی‌رویم.

🌀 کاکاوند در پایان گفت برای ارزیابی موارد مذکور، تلاوت اساتید را گوش دهیم و بر اساس معیارهای صحیح آنها را ارزیابی کنیم. همچنین وی تصریح کرد: وقتی مدل گوش دادنمان تغییر کند، به هر کسی نیاز نداریم و فقط به تجربه کسب کردن و پخته شدن نیاز داریم. به جهت فنی، تلاوت را به منظور شنیدن و فهم مسائل کیفی و … گوش دهیم تا ببینیم کیفیت تلاوت آن قاری در چه سطحی قرار دارد.

🌀 این کارشناس مباحث تنغیمی در پایان گفت: مسائل تعبیرات یا همان لحن بیانی هم به عنوان یک مقوله کاملا مستقل در سبک شناسی مورد دقت اهالی فن و نظر است که قاریان ما در تلاوت خود باید به آن اهتمام بسیار ویژه ای داشته باشند.


مسابقات قرائت تحقیق در ۱۰ سبک لحنی برگزار شود/ هر قاری در یک مسجد تلاوت منظم داشته باشد

از چندی پیش، شیوه برگزاری مسابقات قرآن کشورمان در سازمان‌های مختلف و در سطوح گوناگون، محل بحث صاحب‌نظران عرصه تلاوت قرآن کریم قرار گرفته است، در کنار این مناقشات، مدتی است کرسی‌های تلاوت به عنوان مطالبه مقام معظم رهبری از جامعه قرآنی، در حال گسترش است، از این روی، خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) در گفت‌وگو با محمد کاکاوند، قاری و مدرس قرآن کریم این موضوع را مورد بررسی قرار داد.

(بیشتر…)


مصاحبه با خبرگزاری ایکنا

شیوه فعلی مسابقات رو چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در خصوص مسابقات قرآن، نظرات مختلف و متعددی توسط اهالی قرآن و بویژه افرادی که در مسابقات شرکت می کنند ارائه شده است. شخصاً با شنیدن یا خواندن نظرات بسیاری از متسابقین معتقدم شیوه برگزاری مسابقات به لحاظ شکلی دارای نقاط قوت خوبی است و البته نقاط ضعفی هم دارد.  با توجه به اینکه مسابقات اوقاف در کشور ما الگو و نمونه شیوه برگزاری مسابقه در تمام ارگانها، سازمانها، ادارات و … است لذا اهتمام بر رفع نقاط ضعف و تقویت نقاط قوت لازم و ضروری است.گاهاً نقاط ضعفی که در برگزاری مسابقات پیش می آید، تمام مسابقه را تحت الشعاع خود قرار می دهد. یکی از مشکلات اساسی که بسیاری از متساقین نسبت آن همیشه اعتراض دارند، محل برگزاری مسابقه است که این یکی از نقاط ضعف مسئله شکلی مسابقه است. به نظر حقیر برای رفع این مشکل می توان به صورت آزمایشی، مسابقات را هر سال در یک شهر برگزار نکرد. بررسی نتیجه این مدل برگزاری می تواند کارگشا باشد. من فکر می کنم برای مثال مثلاً 2 سال در تهران، 2 سال در مشهد، 2 سال در اصفهان و …با در نظر گرفتن مسائل جوی، فصلی و … برگزار کرد یا اینکه یک مکانی را صرفاً برای برگزاری مسابقات، مشخص و یا تاسیس کرده و تمامی مواردی که باید در ان لحاظ شود را تدارک ببینند.

(بیشتر…)


متن مصاحبه با مجله مشعل وابسته به وزارت نفت

 

لطفاً خودتان را معرفی کنید. چند سال دارید و تحصیلاتتان و همچنین الان مشغول به چه کاری هستید؟

بسم الله الرحمن الرحیم. حقیر محمدکاکاوند متولد سال 1365 در تهران و در یک خانواده قرآنی هستم. از دوران کودکی تحت تعالیم قرآنی والدین بزرگوارم بوده و خواهم بود ان شاءالله. پدرم از معلمین بازنشسته آموزش و پرورش و از اساتید قرآن از پیش از انقلاب بوده اند. مادرم نیز حافظ کل قرآن هستند و از دوران کودکی بنای بسیاری از تشویقات درون منزل توسط مادرم صورت گرفته است. تحصیلات حقیر در مقطع کارشناسی در رشته الهیات گرایش فقه و مبانی حقوق اسلامی به پایان رسید و به فضل خداوند در حال حاضر دانشجو کارشناسی ارشد رشته تکنولوژی آموزشی هستم. در حال حاضر نیز مسئول دارالقرآن الکریم مرکز بسیج وزارت نفت بوده و خدمتگذار قرآن و قرآنیان می باشم.

(بیشتر…)


لزوم توجه به تربیت دینی در کنار تربیت تخصصی در امور قرآنی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، محمد کاکاوند، قاری و مدرس ممتاز کشورمان در حاشیه بازدید از بیست و پنجمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم با حضور در غرفه خبرگزاری ایکنا در پاسخ به اینکه شاخص ترویج قرآن در جامعه چیست؟ و تأثیر برگزاری برنامه‌هایی نمادین مانند نمایشگاه، مسابقات قرآنی و… در فرهنگ جامعه چیست؟ گفت: معتقدم وقتی کار فرهنگی ـ تربیتی می‌خواهد انجام گیرد، باید در ابتدا نیازسنجی انجام شود تا درک کنیم که گرایشات و علاقه‌های مخاطبمان چیست. این خلأ در برنامه‌های قرآنی ما بسیار دیده می‌شود. چه بخواهیم و چه نخواهیم در برنامه‌های قرآنی، بصورت مستقیم یا غیرمستقیم، مسئله آموزش و یادگیری مطرح است. بنابر یک نظز اگر این تبادل اطلاعات به صورت مستقیم و تدوین شده باشد، آموزش است و اگر به صورت غیرمستقیم و محیطی باشد و مخاطب در فضای یک برنامه‌ای قرار گیرد، یادگیری است.

(بیشتر…)