اصطلاحات لحنی در استفاده از اجناس موسیقایی

در استفاده از اجناس مختلف موسیقایی، اصطلاحات خاصی مورد استفاده قرار می گیرد که ذیلاً به چند مورد اشاره می گردد:

الف): تنویع: از حیث ایجاد تنوع، به اینکار تنویع یا تنوع بخشی گفته می شود.

ب): انتقال: از حیث جابجایی میان اجناس، به آن انتقال می گویند.

پ): تحویل النغمی – از حیث تغییر مایه موسیقایی به آن تحویل النغمی می گویند.

ت): توغل: از حیث تعمق در مقام و پرداختن به تمام قسمت های نغمی مقام، به آن توغّل یا تفصیل نغمی می گویند.

ث): تلوین النغمی – از حیث تغییر فضای موسیقایی و کاربرد ابزاری مقامات برای ایجاد رنگ های خاص موسیقایی به آن تلوین النغمی اطلاق می گردد.

در کیفیت کاربری مقامات، تفکر لحنی قاریان به دو دسته کلی تقسیم می شوند:

الف): تفکر حذر مقامی – در این مدل تفکر لحنی، شیوه نغمه پردازی و تلحین با رویکرد عدم ورود به جوانب مختلف مقامی و موسیقایی و پردازشات تنغیمی صورت می گیرد و قاریانی همچون اساتید عبدالباسط، خلیل الحصری، بدرحسین، طبلاوی و … در این دسته قرار دارند. افراد پیرو تفکر حذ مقامی، تلاشی برای پرداختن به جلوه های خاص موسیقایی و مقامی ندارند.

ب): تفکر توغّل مقامی – در این مدل تفکر لحنی، شیوه نغمه پردازی و تلحین با رویکرد پردازش موسیقایی و پرداختن به جوانب مختلف موسیقایی مقامات صورت می پذیرد. اساتیدی همچون حصان، عمران، علی محمود، عبدالفتاح شعشاعی و … جزو مصادیق این مدل تفکر لحنی هستند.

 

مطرح شده در کارگاه تخصصی هنر تلاوت

محمدکاکاوند


هفت مؤلفه مهم هر جمله موسیقایی

در اجرای هر جمله لحنی، هفت مؤلفه مهم موسیقایی و مهارتی وجود دارد که اشاره می گردد:

الف): صحت و دقت که منظور از آن اجرای درست فواصل ملودی می باشد بدون وجود هرگونه ناکوکی و فالش.

ب): مقاومت که منظور از آن حفظ کوک ملودی از ابتدا تا انتها است.

پ): مهارت که منظور از آن اجرای آسان و بدون تکلف ملودی است.

ت): ظرافت که منظور از آن اجرای تکنیک های صوتی و هرگونه مهارتی است که موجب حالت دهی به صدا می گردد.

ث): سرعت که منظور از آن حفظ تمپو و دور سرعت اجرای ملودی است.

ج): قدرت و قوت که منظور از آن اجرای با تسلط و بدون افت ملودی است.

چ): انتقالات که منظور از آن همان روش های مدولاسیون می باشد.

 

مطرح شده در کارگاه تخصصی هنر تلاوت

محمدکاکاوند


مختصری در خصوص اقراء

📚 مختصری در خصوص اقراء

❎ هیچ کدام از قرائات و روایات و نسبت به بقیه روایات ترجیح ندارد. تا قرن نهم هجری معمولا قرائت عاصم خوانده نمی شده و بیشتر قرائت قرائت اهل مدینه و مکه خوانده می شده (نافع، ابو جعفر و ابن کثیر). البته در نظر اساتیدی همچون آیت الله معرفت، اتقان و اسناد قرائت عاصم نسبت به سایر قاریان موثق تر می باشد. بعضی از صاحب نظران در اجتهادی بودن بعضی از روایات، اشکالاتی را وارد کرده اند که لازم است برای مطالعه در این زمینه به کتاب علوم قرآنی مراجعه نمود.

✅ اما بر اساس رویه رایج، قراء بعضی از شهرها اولویت دارند اول مدینه بعد مکه و …
به ترتیب اولویت شهرها قاریان دسته بندی می شوند:
۱٫ نافع ۲٫ ابن کثیر ۳٫ ابو عمرو بصری ۴٫ ابن عامر دمشقی ۵٫ عاصم ۶٫ حمزه کوفی ۷٫ کسائی کوفی ۸٫ ابو جعفر مدنی ۹٫ یعقوب حضرمی از بصره ۱۰٫ خلف از کوفه.
و این قراء هم راوی اولشان ترجیح دارد.

✳️ یکی از دلایلی که روایت حفص از عاصم خیلی متداول است روان بودن و ساده بودن آن است چرا که خیلی از قواعد تجویدی پیچیده قرائات و روایات دیگر در حفص از عاصم وجود ندارد.

❇️ روایت حفص از عاصم ۵۲ طریق دارد. چون ۵۲ نفر اجازه قرائت از حفص داشته اند و هر کدام با تفاوتهایی جزئی با همدیگر روایت کرده اند.

✔️ حفص متوفی اوایل قرن دوم هجری بوده است. شاطبیه (متوفی ۵۹۰ ه) روایات و طرق را جمع کرده و از هر راوی فقط یک طریق را در کتابش نوشته است. به عنوان مثال از روایت حفص یک طریق را آورده است.

☑️ ابن الجزری (متوفی ۸۳۳ ه) صاحب کتاب طیبه النشر تمام طرق را جمع کرده است و آنها را به شعر در آورده است و در شعر ها هم به صورت رمز تجوید را بیان کرده است.

⬅️ برای گرفتن اجازه قرائت و اقراء باید این کتابهای ذکر شده و چند کتاب دیگر، دو هزار یا سه هزار بیت شعر که در باب تجوید است، همه حفظ شود و بعد هم هر روایتی که می خواهد اجازه قرائت بگیرد باید تمام قرآن را به آن روایت از ابتداء الی انتهاء برای شیخ مقرئ (که او هم از استادش … تا شخص پیامبر اجازه گرفته اند) تلاوت شود. پس از رسیدن به استاندارد های مطلوب و اتقان در تجویدش شیخ مقرئ به او اجازه قرائت آن روایت را می دهد. اگر تجوید فرد در حد مطلوب باشد فقط به او اجازه قرائت می دهند. اما اگر تجوید فرد عالی باشد به او اجازه اقراء هم می دهند یعنی بقیه هم می توانند از او اجازه قرائت بگیرند.

❌ هر قاری فقط می تواند روایتی را بخواند که اجازه قرائتش را دارد و اول از همه روایات باید اجازه حفص از عاصم را بگیرد.

❎ در کشورهای اسلامی اگر شخص فقط قاری باشد و حافظ قرآن نباشد فقط به او اجازه قرائت به ۱ یا ۲ یا حداکثر ۳ روایت را می دهند و اجازه اقراء نمی دهند. اما اگر حافظ قرآن هم باشد حتی می تواند اجازه قرائت به تمام ۲۰ روایت را بگیرد و همچنین اجازه اقراء هم می تواند بگیرد. همچنین کسیکه اجازات را دریافت میکند باید صاحب کرسی آموزش و قرائت بوده و در میان اهل فن نیز شناخته شده باشد.


نکاتی در خصوص القاء معنا در تلاوت قرآن کریم

در بحث القاء معنا در تلاوت قرآن کریم مسائل مختلفی مطرح است. در ذیل به چند مؤلفه مهم اشاره می گردد.

القاء به معنی نزدیک شدن دو چیز است. کلمه ملاقات نیز نیز از مشتقات این کلمه می باشد. القاء زمانی اتفاق می افتد که زبان مشترک وجود داشته باشد. القاء موجب مؤانست می شود و اگر مؤانستی وجود ندارد، ریشه در فهم آن است. در القاء معنی باید میان گوینده و شنونده زبان مشترکی وجود داشته باشد تا فهم مورد نظر حاصل شود و این اولین قدم در مؤانست با کلام است. در القاء باید فرستنده پیام و گیرنده پیام با یکدیگر سنخیت و نقطه مشترک داشته باشند. برای مثال اگر قاری با مفهوم آشنا باشد ولی شنونده آشنا نباشد، القاء اتفاق نمی افتد و بالعکس.

همچنین عدم اتکاء به علائم وقف و شناخت مواضع ابتدا بسیار لازم است و در قرائت تحقیق اصل بر فهم کلام است نه قرائت بر اساس علائم. رسالت قرائت تحقیق، تفهیم مفاهیم است که متکی بر علائم نیست. البته علائم در فهم مطلب کمک می کند و ابزاری است برای فهم بهتر مطلب.

 شناخت جمله بندی عبارات و در قدم بعدی توجه به جمله بندی خاص که به دنبال آن توجه خاص شنونده ایجاد می شود از موضوعات مهم القاء می باشد. توجه به اصل تکرار که تحت عنوان اصل نکوص نیز شناخته می شود، در این مقوله بسیار لازم و ضروری است. تکرار از اصول القاء معنی و هنر خوانندگی است. نکوص در تلاوت با تأسی از موسیقی عرفانی و به شکل هدفمند انجام می شود و صِرف انجام نکوص دلیل انجام القاء معنی نیست. رعایت آکسانها نیز در القاء معنا بسیار مهم هستند. آکسانها بار معنایی دارند و ابزار مفهومی هستند لذا بر این اساس اگر کاربری آکسانها برای مفهوم و مطلب خاصی باشد و در اجرای آن از سایر فنون مانند تکرار نیز استفاده شود اثر بیشتری خواهد گذاشت. به این کیفیت استفاده از آکسانها، لهجه عبقری می گویند.

 

مطرح شده در حلسه ۱۳۹۸/۵/۲۵ محمدکاکاوند


چند ویژگی موسیقی مردم پسند

مطالب و توضیحاتی در جلسه روز جمعه مورخ ۳۱ خرداد ماه در خصوص موسیقی مردم‌ پسند مطرح شد. لذا در این نوشتار به صورت اختصار به بعضی از جنبه های موسیقی مردم پسند اشاره میکنم. بدیهی است بررسی موارد موسیقی مردم پسند نیازمند نوشتاری بس طولانی تر و مفصل تر دارد. همانطور که می دانید موسیقی در تلاوت قرآن شعبه مهمی از موسیقی شرقی محسوب می شود. موسیقی شرقی نیز با ساختار و مضامینی همچون اخلاص، معنویات، تخلیه، تحلیه، تجلیه؛ توجه و تمرکز و … شناخته می شود. با توجه به اینکه خواستگاه این موسیقی همواره در میان توده های مردم بوده و برای مردم ساخته و اجرا شده است لذا اهدافی که اشاره شد را همواره دنبال می نماید. بر همین اساس بسیاری از خوانندگان،، نوازندگان و استادان فن مسیر و اهداف مذکور را سرلوحه خودشان قرار می داده اند. شاید بتوان به جرات گفت علت کم رنگی و کم اثر شدن اثر بسیاری از موسیقی های اطراف ما به علت کم رنگ شدن عناصری است که اشاره شد. لازم به ذکر است که هر موسیقی به طور کلی دارای دو بخش است:

(بیشتر…)


آشنایی با اصول قرائت عاصم در تکبیرات

عاصم در میان قاریان اهل کوفه رتبه و جایگاه اول را دارد. ارجحیت قرائت عاصم نسبت به مابقی قرائات در خوش صدایی، فصاحت کلام و اخذ قرائت با یک واسطه از علی بن ابی طالب علیه السلام می باشد. امروزه سایر قرائات را با اصول و ضوابط قرائت عاصم مقایسه و بررسی می کنند. عاصم از تابعین است و بر ۲۴ نفر از صحابه، اقراء کرده است. عاصم جزو ناقلین حدیث نیز بوده و به نظر اهل تخصص، شیعه می باشد. امروزه قرآن بر اساس قرائت عاصم کتابت می شود.

اصول قرائت عاصم در تکبیرات:

پس از دوره انقطاع وحی و نزول سوره مبارکه ضحی و اقراء این سوره توسط پیامبر اکبرم بر جبرئیل، حضرت از شوق و اشتیاق نزول سوره ضحی به وجد آمده و کلمه جلاله الله اکبر را بر زبان جاری کردند. از آن تاریخ به بعد در میان مسلمانان، قرائت سوره ضحی تا انتهای قرآن همراه با تکبیر است و به نوعی سنت شمرده می شود. امروزه در میان مسلمانان اختلاف نظر وجود دارد که کلمه الله اکبر مربوط به انتهای قرائت سوره ضحی توسط جبرئیل بوده است و یا ابتدای تلاوت سوره انشراح توسط پیامبر اکرم. لذا در میان خلف حفص نیز اختلافاتی در این باب دیده می شود. لذا تکبیرات در تلاوت قرآن به دو دسته کلی تقسیم می شوند:

الف): تکبیرات عام که از باب قرب، ذکر، رجا و استحباب بر زبان جاری می شود و قاری در میان تلاوت خود از این کلمه استفاده می کند.

ب): تکبیرات خاص که مربوط به انتهای سوره ضحی و ابتدای سوره انشراح تا آخر قرآن کریم می باشد و در خلف حفص نیز اختلافاتی بر سر قرائت یا عدم قرائت آن دیده می شود. (مابقی توضیحات در فایل صوتی جلسه)