یکشنبه, ۲۵ مهر , ۱۴۰۰ - الأحد 11 ربيع أول 1443 - Sunday, 17 October , 2021

آموزش تجوید قرآن کریم – درس ۱ – آغاز تلاوت – استعاذه

ادب استعاذه

یکی از آداب مخصوصی که برای تلاوت قرآن کریم همواره مورد تأکید قرار گرفته است این است که هنگام شروع در تلاوت آیات قرآن کریم، جمله اعوذ بالله من الشیطان الرجیم قرائت شود. در واقع بر اساس تعالیم قرآنی و نبوی، پسندیده است که همواره قاریان قرآن کریم، تلاوت خود را با جمله اعوذ بالله من الشیطان الرجیم آغاز نمایند. قرائت این آیه، در واقع دستوری است که در آیه ۹۸  سوره مبارکه نحل مطرح شده و خداوند خطاب به رسول اکرم (ص) می فرماید زمانی که قصد قرائت قرآن را داری، از شر شیطان رانده شده به درگاه الهی پناه ببر. فإذا قرأت القرءان فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم.

تعریف استعاذه

استعاذه از ریشه عوذ به معنی پناه بردن می باشد و عبارت است از پناه بردن به کسی که در مرتبه بالاتر قرار دارد. این پناهندگی به جهت دفع شری است که احتمال وقوع آن می رود و در واقع نوعی کمک خواستن از صاحب قدرتی است که از انسان در مقابل خطر و شر، دفاع می کند. در اینجا نیز انسان از خداوند در هنگام قرائت قرآن کریم کمک می خواهد که او را در مقابل شر شیطان و وسوسه های او یاری نماید تا بتواند آیات قرآنی را بدون دغدغه بخواند و از آن برای روشنی قلب خود استفاده نموده و خود را به آن منور گرداند. لذا مطابق آیه ای که ذکر شده مؤمنین موظف هستندکه به هنگام قرائت قرآن کریم از این آیه قرآنی استفاده نموده و از شر شیطان رانده شده به درگاه الهی پناه ببرند.

استعاذه در قرآن

در قرآن کریم ۲۳ بار در جملات و صیغه های مختلف زبان عربی از پناه بردن، سخن به میان آورده شده است. استعاذه در کلیه افعال انسانی مطرح می باشد و اختصاص به قرائت قرآن کریم نیست.

انواع استعاذه

مرحوم طبرسی در کتاب شریف مجمع البیان از چهار نوع استعاذه نام برده است که به آن اشاره می شود: در میان قراء سبعه، ابن کثیر و ابوعمرو چنین گفته اند: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. نافع مدنی، ابن عامر و کسایی گفته اند: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم انه هو السمیع العلیم. حمزه کوفی نیز گفته است نستعیذ بالله من الشیطان الرجیم و ابوحاتم نیز گفته است اعوذ بالله السمیع العیم من الشیطان الرجیم. عاصم نیز قرائت خود را با جمله اعوذ بالله من الشیطان الرجیم آغاز نموده است.

البته بعد از قرائت جمله استعاذه، پسندیده است که نام خدای رحمان رحیم در ابتدای تلاوت قرار گیرد که این جمله در قالب جمله بسم الله الرحمن الرحیم مطرح می گردد. در خصوص کیفیت قرائت بسمله، سخنان متعددی مطرح شده است که ان شاءالله در نوشتار بعدی به آن اشاره خواهد شد.

استحباب یا وجوب استعاذه

اما در استحباب و وجوب قرائت جمله اعوذ بالله من الشیطان الرجیم در ابتدای تلاوت، سخنان و نظرات مختلف و متعددی توسط متخصصین و اهل قرآن ارائه شده است. بعضی معتقدند به لحاظ ساختار صرفی جمله که به صورت امر و دستوری خطاب شده است، قرائت این جمله در ابتدای قرائت قرآن کریم، واجب و ضروری می باشد. این دسته با استناد به احادیث و روایاتی که بیانگر اهمیت قرائت استعاذه می باشد، به این عقیده باور دارند. لذا معتقدند قرائت استعاذه باید حتماً صورت گرفته و انجام شود.  بعضی نیز به دید استحباب به آن نگاه کرده و معتقدند که قرائت این جمله از باب استحباب تأکیدی می باشد. ایشان معتقدند که دستوری بودن هر آیه ای به منزله وجوب نیست و قرائت این آیه از باب تأکید باید صورت گیرد. به هر حال پناه بردن به درگاه الهی از شر جن و انس، هم مورد تأکید قرآن کریم است و هم شیوه عارفان و اهل قرآن.

نظر فرق اهل تسنن و تشیع

در میان فرق مختلف اهل تشیع و تسنن نیز اختلاف نظراتی مشاهده می شود. مثلاً بعضی اعتقاد بر این دارند که استعاذه باید در قلب و درون باشد و اظهار استعاذه ریا می باشد. بعضی نیز معتقدند که قرائت استعاذه باید به صورت همس (بی صدا) باشد تا از ریا جلوگیری شود. بعضی نیز معتقدند که اظهار استعاذه در واقع نوعی تعظیم شعائر بوده و از باب شعار اسلامی به آن نگاه کرده اند. ایشان معتقدند که استعاذه، نوعی شعار توحیدی و ضد شرک است و باید اظهار شده و علنی باشد. ایشان با استناد به آیات مختلف قرآن کریم معتقدند که استعاذه در کلیه اعمال و رفتار انسانی باید نمود داشته باشد و باید همواره انجام شود. به هر حال می توان نظرات مطرح شده را به این صورت جمع کرد و آن اینکه قاری قرآن علاوه بر داشتن استعاذه قلبی که وظیفه هر مسلمانی است، باید عقیده قلبی خود را نیز اظهار کرده تا شعار توحیدی استعاذه که نافی بسیاری از عقاید ضدتوحیدی است به گوش تشنگان راه حق برسد. در آیات متعدد قرآن کریم نیز از پناه بردن پیامبران به درگاه الهی سخن برده شده است.

ان شاءالله در نوشتار بعدی به مباحث مربوط به بسمله اشاره خواهد شد.

محمد کاکاوند