سه شنبه, ۶ مهر , ۱۴۰۰ - الثلاثاء 21 صفر 1443 - Tuesday, 28 September , 2021

مقامات موسیقایی تلاوت قرآن کریم

در این نوشتار بر آنم که به طور خلاصه پیرامون شناخت مقامات موسیقایی تلاوت قرآن سخنی را عرض کنم.

همان طور که همه می دانند تلاوت قرآن کریم علاوه بر فن بودن، هنر نیز محسوب می شود. اگر تلاوت را صرفاً یک کار موسیقایی فنی معرفی کنیم به بیراهه رفته ایم. زیرا صرف فن بودن بی معنی است. اجرای فن نیاز به هنرمند بودن است و هنرمند، هنرمند نمی شود تا اینکه سلایق را شناسایی کند و از خلاقیت خود نیز استفاده کند. در اجرای هر فنی، هنری نهفته است. نواختن آلات موسیقی علاوه بر اینکه فن است، هنر نیز محسوب می شود. به این جهت هنر است که هر کسی نمی تواند ساز بزند.

قرائت کلمات قرآن کریم نیز نیاز به صوت دارد. این صوت فقط با ارتعاش تارهای صوتی انسان ایجاد می شود. زیرا تارهای صوتی هستند که هوا را تبدیل به لفظ می کنند ولی آلات موسیقی چنین ویژگی ندارند. پس تولید صوت یک فن و چگونه ارائه کردن آن هنر محسوب می شود. زیرا هر کسی نمی تواند قرآن را به زیبایی بخواند. بیان لفظ نیازمند گویش است و گویش چیزی نیست الا صحبت کردن مردم با یکدیگر. گویش پیرو قوانین خاصی نیست. لذا نمی توان، نوع و کیفیت قرائت الفاظ قران کریم را گویش نامید. قرائت الفاظ فن و هنر است. در باب نوع قرائت قرآن نیز احادیث روایت شده از معصومین فراوان است.

برای مثال پیامبر اسلام فرمودند: قرآن را با صدای لهجه ی عربی بخوانید. پس معیار قرائت، زبان و لهجه ی عربی است. اما در کنار فصاحت الفاظ با زبان عربی معیار دیگری نیز از طرف معصومین ارائه شده است. آن معیار، معیار استفاده از صوت خوش و نغمات زیبا است. در این باب احادیث و روایات زیادی وجود دارد که این نوشتار جای بحث و بررسی آنها نیست. فقط همین مورد را یادآور شویم که استفاده از صوت خوش و حزین و استفاده از نغمات زیبا بسیار سفارش شده است تا جایی که امام حسین علیه السلام فرمود کسی که قرآن را با نغمات و اصوات عربی نخواند از ما نیست.

ما در اینجا قصد داریم پیرامون نغمات و اصوات عرب صحبت کنیم. قبل از اینکه وارد بحث شویم باید عرض کنم که نغمات تلاوت قرآن ویژگی ها و صفاتی دارند که آنها را جدای از انغام و اصوات دیگر می کند.

اهل موسیقی می گویند: موسیقی تمام ناشدنی است.

به حق که سخن درست و پر محتوایی گفته اند. به تعداد سلایق مردم، اصوات و انغام موسیقایی وجود دارد و این از عظمت خلقت خداوند در خلق اصوات است. از اصوات طبیعی گرفته تا اصوات انسانی و سازی همه مورد توجه بشر قرار دارد. برای مثال بعضی از افراد از صدای موج دریا خوششان می آید. بعضی از صدای حرکت برگ و بعضی، از صدای پرندگان و ……..

اینها همه در وحله ی اول نشان از عظمت خلقت در آفرینش و سلایق مردم دارد. اما سلایق مردم خود معطوف به عواملی است که ذکر خواهد شد.

بسیار در باب موسیقی سخن رانده شده است. بعضی ان را به تنهایی یک چیز و غنا را چیز دیگر دانسته و بعضی هر دو را یکی فرض کرده اند. ما در اینجا در این باب صحبت نخواهیم کرد. اما سوالی مطرح می شود و آن اینکه موسیقی تلاوت قرآن حرمت دارد یا حلیت؟

موسیقی تلاوت قرآن به دلایلی که در ادامه می آید حلیت دارد.

اما موسیقی قرائت ……

از عصر حیات پیامبر اکرم تا عصر حیات معصومین همواره بر زیبا خواندن قرآن تأکید شده است. زیبا خواندن قرآن و استماع آن دروازه ای است به سوی معنویت قرآن و مفاهیم آن. فرض کنیم شخصی می خواهد در بین افرادی قرآن بخواند که آن افراد شناختی در مورد قرآن ندارند ولی آمادگی آن را دارند که با مفاهیم آن آشنا شوند. حال اگر این فرد با صدای نا زیبا قرآن بخواند آیا مستمعین وی به قرآن علاقه پیدا می کنند یا خیر؟

قطعاً جواب منفی است. برای این مسئله یک شاهد مثال عرض می کنم.

در زندگی نامه ی استاد مرحوم عبدالباسط می خوانیم که ایشان برای قرائت قرآن به یکی از کشورهای آفریقایی دعوت شدند. در آنجا با انجام تلاوت های زیبا دلهای بسیاری را مجذوب قرآن کردند به طوری که در یک مجلس ۹۰ نفر به دین اسلام گرویدند. حال فرض کنیم ایشان با صدای نا زیبا می خواند آیا آن ۹۰ نفر مسلمان می شدند؟

قطعاً صدای خوش را همه ی انسان ها دوست دارند. به علت اینکه خداوند، خلقت انسان را طوری قرار داده است که از زیبایی لذت می برد و همواره در کسب زیبایی و زیبا شدن است. پس در کنار اینکه قرائت قرآن امری نبوی و قرآنی است جنبه ی فطری هم دارد.

نغماتی که در تلاوت قرآن امروزه مطرح است و مورد استفاده قرار می گیرد همواره مورد بحث بوده است. سوالات زیادی در این باب مطرح است که در ذیل بخشی از آنها می آید:

۱ – نغمات قرائت از کجا امده اند؟

ج): اینکه نغمات قرآنی از کجا آمده اند نظراتی ارائه شده است. بعضی گفته اند این نغمات، از بهشت آمده اند. بعضی گفته اند این نغمات، نغماتی بوده است که حضرت آدم علیه السلام بوسیله آنها با خدا راز و نیازش می کرده و توبه کرده است. برای مثال گفته اند ایشان با نغمه رست راز و نیازش می کرده است.

بعضی گفته اند این نغمات ساخته ی ذهن بشر و خلاقیت وی است. بعضی گفته اند که این نغمات را معصومین مورد استفاده قرار داده اند. بعضی اصوات خوش را منسوب به حضرت داوود علیه السلام می دانند. اما واقعیت این است که نغمات چیزی نیستند جز اصوات خوش. انسان تا زمانی که از صوتی خوشش نیاید و لذت نبرد آن را زمزمه نمی کند و مورد استفاده قرار نمی دهد. لذا این اصوات قطعاً ساخته ی ذهن بشر است که از قوه ی عقل خود کمک گرفته و آنها را به صورت امروزی درآورده است. نغمات قرائت نیز از گذشته وجود داشته است منشأ آن معصومین بوده اند. ولی اینکه آیا این نغمات امروزی همان نغمات هستند هنوز جواب قطعی و مستندی ارائه نشده است. ولی آنچه که مسلم است این نغمات زیبا هستند و استفاده از آنها شأن و جایگاه قرآن را نیز افزایش می دهد.

۲ – نغمات قرائت را چه کسی ساخته است؟

ج): زمانی که صحبت از ساختن به میان می آید زمانی است که سازنده ی آن آهنگ، منطق و زبان موسیقی را فرا گرفته باشد. در زمان های دور هنوز زبان موسیقی اختراع نشده بوده است. شاید دورترین زمان برای اختراع زبان موسیقی به کمتر از ۴۰۰ سال پیش برگردد. به طور قطعی نمی توان به این سوال جواب داد. زیرا در گذشته دستگاه های ضبط صدا و تصویر نبوده است. ولی با استناد به احادیث و روایات می توان خود شخص پیامبر را منبع و چشمه این مسئله معرفی کرد.

۳ – پیشینه ی این نغمات به چه زمانی بر می گردد؟

ج): پیشینه ی نغمات عربی – قرآنی به شکل امروزی به زمانی بر می گردد که موسیقی دانان ایرانی از ایران به علت رویکردهای سیاسی و مذهبی فرار کرده اند یا تبعید شده یا با میل خود به کشور های عربی سفر کرده اند. نمونه ی مشهور این قضیه، سرگذشت موسیقی دان بزرگ ایران یعنی عبدالقادر مراغه ای است.

۴ – معیار شناخت نغمات قرآنی از غیر قرانی چیست؟

نغمات در یک تقسیم بندی یا مشروع هستند یا نامشروع.

نغمات مشروع یا محدود هستند یا نا محدود.

نغمات نامشروع معمولاً نامحدود هستند.

نغمات مشروع، مخصوصاً نغمات قرائت قرآن دارای ویژگی هایی هستند که در دیگر نغمات وجود ندارد.

الف): عدم وجود ریتم

ب): عدم و جود ایقاع

ج): عدم وجود ترقیص

د): عدم وجود ضرب موسیقایی

البته ویژگی های دیگری نیز وجود دارد که این ها مهمترین هستند. نغمات قرائت قرآن ریتم ندارند. ریتم یکی از لوازم مهم نغمات نامشروع است. امروزه فقط به این عامل توجه می شود که البته اشتباه است. نغمات قرائت ایقاع ندارند. یعنی صوت در اجرای الفاظ قطع و وصل نمی شود. قطع و وصل در قرائت از قواعد و قوانین پیروی می کند. ترقیص به معنی رقص است. الفاظ قرآن طوری است که ترقیص در آن راه ندارد. آن هم به علت عدم وجود ضرب نامنظم در تلاوت است.

در یک تعریف ساده ضرب یعنی استفاده ار اصوات موسیقایی که به صورت منظم پشت سر هم مورد استفاده قرار می گیرد. برای مثال ما با یک دست دوبار به میز می زنیم و با دست دیگر یک بار. حال اگر سرعت آن را کم و زیاد کنیم ریتم بوجود می آید. این یک مثال خیلی ساده بود. حال فرض کنیم اصوات مختلف در کنار یکدیگر به صورت منظم و پشت سرهم تبدیل به یک نغمه موسیقایی می شود.

با توجه به تعریف گسترده ی ضرب برای اطلاع بیشتر در مورد مفهوم ضرب به کتب موسیقی مراجعه کنید.

۵ – محدوده ی استفاده از نغمات تا چه حد مجاز است؟

ج): زمانی که اصوات مشروع شناسایی شدند استفاده ی از آنها نامحدود می شود. البته نه به این معنی که استفاده کننده نه به مکان توجه کند و نه به زمان. منظور عدم وجود موانع استفاده است. اگر بخواهیم محدوده ای برای آن مشخص کنیم، آن محدوده آن است که استفاده کننده باید از آنها در جهت تکریم کلام الهی استفاده کند. این تکریم از راه هایی صورت می گیرد که یکی از انها تلاوت قرآن است.

۶ – نظر فقها و علما در این باب چیست؟

ج): جمیع فقها استفاده از نغمات موسیقی قرائت را حلال شمرده و استفاده از آن را سفارش و نیکو شمرده اند.

۷ – طرز قرائت معصومین به چه صورت بوده است؟

ج): طرز قرائت معصومین به روش ترتیل بوده است. تنها چیزی که مسلم است صدای انها، جزو زیباترین، فصاحت انها جزو فصیح ترین و قرائت آنها جزو محزون ترین و تأثیر گذارترین ها بوده است

۸ – عرف چه نقشی در این مورد دارد؟

عرف نقش زیادی در استفاده از اصوات، توسط مستعملین آن دارد. عرف هر جامعه، پذیرای یک سری اصوات است. برای مثال در چین یک سری اصوات مورد پذیرش است ولی ممکن همان آهنگ در آمریکا مورد پذیرش نباشد. این نشان دهنده ی عرف است. همچنین می توان به آداب و رسوم همه قبایل اشاره کرد. هر قبیله و منطقه ای از یک سری اصوات لذت می برند. در این بین اصوات قرائت قران به نوعی مستثنی است. بسیار جالب است که همه مردم روی این کره ی خاکی از اصوات موسیقی تلاوت قرآن لذت می برند. برای مثال یکی از سربازان انگلیسی که به کشور مصر وارد شده بود با تلاوت استاد مرحوم محمد رفعت مسلمان می شود. همچنین تلاوت سوره هود ایشان جزء مفاخر موزه لندن محسوب می شود. چه شده است که موسیقی شرقی اینقدر مورد توجه موسیقی غربی و مردم مغرب زمین قرار گرفته است.

در این مورد چند چیز است که بسیار نقش دارد:

الف): خود قرآن کریم. قرآن با داشتن موسیقی خاص دلها را آرام و گوش ها را مجذوب می کند.

ب): صدا و طنینی که این اصوات را ارائه می کند.

ج): وجود عامل نیم پرده در منطق موسیقایی مشرق زمین.

همه انسان ها از استماع فاصله ی موسیقایی نیم پرده که در موسیقی به آن بمل (نیم پرده بم) یا دیز (نیم پرده زیر) گفته می شود لذت می برند. موسیقی دانان غربی از وجود عامل نیم پرده استفاده کرده اند و ملودی کارتون پلنگ صورتی را ساختند که سازنده ی آن حائز جازه نوبل موسیقی شد.

مقاله : محمد کاکاوند